योग्य उत्तर: पर्याय (४) - (A) आणि (B) दोन्ही.
विश्लेषण:
•
'लोकसंख्येची नैसर्गिक वाढ' (Natural Population Growth): ही संज्ञा केवळ जन्म आणि मृत्यू यांच्यातील फरकाचा निर्देश करते.
सूत्र:
नैसर्गिक वाढ = ढोबळ जन्म दर (CBR) - ढोबळ मृत्यू दर (CDR)
$\text{Natural Increase} = \text{Birth Rate} - \text{Death Rate}$
•
स्थलांतर (C) आणि विवाह (D) हे सामाजिक व स्थलांतरित घटक आहेत; ते 'वास्तविक वाढ' (Actual Growth) ठरवतात, नैसर्गिक वाढ नव्हे.
•
जेव्हा जन्म दर मृत्यू दरापेक्षा जास्त असतो तेव्हा नैसर्गिक लोकसंख्या वाढ (Positive Natural Growth) होते; आणि जेव्हा मृत्यू दर जास्त असतो तेव्हा नैसर्गिक घट होते.
भारताच्या लोकसंख्येचा टप्पा: भारत सध्या लोकसंख्या संक्रमणाच्या 'तिसऱ्या टप्प्यात' (Third Stage of Demographic Transition) आहे, जेथे मृत्यू दर झपाट्याने घटला आहे आणि जन्म दरातही निरंतर घट होत आहे.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (4) - Both (A) and (B).
Analysis:
•
'Natural Growth of Population' is strictly defined as the biological balance between fertility and mortality within a given population over a specific period, deliberately excluding physical movements across borders.
•
Formal Formula:
$\text{Rate of Natural Increase (RNI)} = \text{Crude Birth Rate (CBR)} - \text{Crude Death Rate (CDR)}$
•
Migration (C) represents social spatial redistribution, which along with natural increase calculates the 'Overall / Actual Population Change'.
Distractor Analysis:
•
Only components (A) and (B) participate in the natural increase calculus; hence Option (4) is correct.
Demographic Transition: India is currently traversing Stage 3 (late expanding stage), marked by rapidly declining fertility and low stabilized mortality.
