जनसांख्यिकी आणि मानवी साधनसंपत्तीच्या अभ्यासात, स्वतः प्रत्यक्ष आर्थिक उत्पादन न करता कार्यरत लोकसंख्येवर अवलंबून असणारी **'परावलंबी लोकसंख्या' (Dependent Population) प्रामुख्याने कोणत्या दोन वयोगटांमध्ये समाविष्ट होते?**
EN
In demography and human resource planning, which two age groups constitute the non-working **'Dependent Population'** reliant on the active workforce?
योग्य उत्तर पर्याय 2 (० ते १४/१५ वर्षे आणि ६० वर्षांपुढील) आहे.
सविस्तर वयोसंरचना विश्लेषण:
•
वयोसंरचनेचे तीन प्रमुख गट:
1.
बाल वयोगट (० ते १४ वर्षे): तरुण परावलंबी (Young Dependents) - शिक्षण, पालनपोषण यांसाठी कार्यरत लोकांवर अवलंबून.
2.
कार्यरत / उत्पादक वयोगट (१५ ते ५९ वर्षे): देशातील मुख्य कामकरी वर्ग (Working Population).
3.
वृद्ध वयोगट (६० वर्षे व त्याहून अधिक): वृद्ध परावलंबी (Elderly Dependents) - आरोग्य आणि निवृत्ती वेतनासाठी कार्यरत वर्गावर अवलंबून.
•
परावलंबित्व गुणोत्तर (Dependency Ratio):
•
सूत्र: `[(० ते १४ वयोगट + ६० पेक्षा जास्त वयोगट) / १५ ते ५९ वयोगट] × १००`.
•
हे गुणोत्तर जितके कमी असेल, तितका राज्याचा आर्थिक विकास अधिक वेगाने होतो.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
लक्षात ठेवा: 'उत्पादक वयोगट' विचारल्यास १५ ते ५९ वर्षे; आणि 'परावलंबी वयोगट' विचारल्यास ० ते १४ वर्षे व ६० वर्षांपुढील गट निवडायचा असतो.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option 2 (0 to 14/15 years (children) and 60 years and above (elderly)).
Detailed Age Structure & Dependency Analysis:
•
Three Universal Age Strata in Demography:
1.
Young Dependency (Ages 0 to 14): Non-productive cohort reliant on families and society for nutrition, healthcare, and schooling.
2.
Productive / Working Age (Ages 15 to 59): Economically active workforce generating GDP, tax revenue, and savings.
3.
Old-Age Dependency (Ages 60 and above): Post-retirement elderly population requiring healthcare, social security, and pensions.
•
Total Dependency Ratio Formula:
•
`Dependency Ratio = [(Population aged 0-14 + Population aged 60+) / Population aged 15-59] × 100`.
•
A falling dependency ratio is the core prerequisite for reaping the demographic dividend.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Critical distinction: The Productive / Working cohort is 15 to 59 years, while the Dependent cohort encompasses both 0-14 years and 60+ years.