योग्य उत्तर: पर्याय (4) उद्योगाच्या स्थान निश्चितीकरणात वाहतूक खर्चाचे योगदान महत्त्वाचे असते
सविस्तर स्पष्टीकरण:
•
अल्फ्रेड वेबर यांचा औद्योगिक स्थान निश्चितीचा सिद्धांत (Alfred Weber's Least Cost Theory - 1909):
•
जर्मन अर्थतज्ज्ञ अल्फ्रेड वेबर यांनी 1909 मध्ये प्रकाशित केलेल्या 'Über den Standort der Industrien' (Theory of the Location of Industries) या ग्रंथात औद्योगिक स्थानाचा 'किमान खर्च सिद्धांत' (Least Cost Theory) मांडला.
•
वाहतूक खर्चाची मध्यवर्ती भूमिका (Pivotal Role of Transport Cost):
•
वेबर यांनी स्पष्ट केले की उद्योगाचे स्थान निश्चित करण्यात 'वाहतूक खर्च' (Transport Cost) हा सर्वात मूलभूत आणि निर्णायक घटक असतो.
•
कच्चा माल कारखान्यापर्यंत आणण्याचा वाहतूक खर्च आणि तयार पक्का माल बाजारपेठेपर्यंत नेण्याचा वाहतूक खर्च जेथे सर्वात कमी (किमान) असेल, तेथे उद्योगाची स्थापना केली जाते.
•
इतर दुय्यम घटक:
•
वेबर यांच्या मते श्रम खर्च (Labour Cost) आणि समूहीकरण (Agglomeration Economies) हे वाहतूक खर्चाने निश्चित केलेल्या स्थानात केवळ विचलन (deviation) घडवून आणू शकतात; परंतु प्राथमिक स्थान वाहतूक खर्चावरच ठरते.
•
कच्च्या मालाचा प्रकार व पदार्थ निर्देशांक (Material Index - MI):
•
शुद्ध कच्चा माल असल्यास (उदा. कापूस, सूत) उद्योग बाजाराजवळ किंवा कुठेही स्थापन होऊ शकतो ($MI = 1$).
•
वजन घटणारा कच्चा माल असल्यास (उदा. ऊस-साखर, लोहखनिज) उद्योग कच्च्या मालाच्या स्त्रोताजवळ स्थापन होतो ($MI > 1$).
•
अल्फ्रेड वेबर यांचा सिद्धांत: किमान खर्च सिद्धांत (Least Cost Theory - 1909).
•
वेबर यांचा पदार्थ निर्देशांक: $\text{Material Index (MI)} = \frac{\text{कच्च्या मालाचे वजन}}{\text{तयार मालाचे वजन}}$.
•
जर $MI > 1$, उद्योग कच्च्या माल क्षेत्राजवळ (Raw Material Oriented).
•
जर $MI < 1$, उद्योग बाजारपेठ क्षेत्राजवळ (Market Oriented).
•
वेबर यांनी समान वाहतूक खर्चाच्या रेषांना 'आयसोडोपॅन' (Isodopane) आणि 'आयसोटीम' (Isotim) म्हटले आहे.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (4) Transport cost plays a pivotal role in the selection of industrial location
Detailed Explanation:
•
Alfred Weber's Theory of Industrial Location (1909):
•
German economist and geographer Alfred Weber formulated the foundational 'Least Cost Theory' of industrial location in his seminal 1909 work *Theory of the Location of Industries*.
•
Pivotal Role of Transportation Costs:
•
Weber identified transportation cost as the primary and most decisive determinant of industrial location.
•
The optimal location of any manufacturing plant is the geographical point that minimizes total transportation expenditures—incorporating both the cost of moving raw materials from their source to the factory and distributing finished commodities from the factory to consumption markets.
•
Role of Labor and Agglomeration as Secondary Distorting Factors:
•
While labor wage differentials and agglomeration economies (clustering advantages) influence location decisions, Weber treated them as secondary factors that merely cause local deviations from the primary least-transport-cost location (the point of minimum transport cost).
•
Material Index (MI):
•
Defined as the ratio of the weight of localized raw materials to the weight of the finished product ($\text{MI} = \frac{\text{Weight of Raw Materials}}{\text{Weight of Finished Product}}$).
•
Gross/Weight-losing materials ($\text{MI} > 1$) pull the industry towards raw material supply centers (e.g., sugar mills, iron and steel).
•
Ubiquitous or pure materials ($\text{MI} \le 1$) pull the plant towards the consumer market.
•
Author of Industrial Location Least Cost Model: Alfred Weber (1909).
•
Weber's Key Geographical Concepts:
•
Isotim: Lines connecting points of equal transport cost from a single supply source or market.
•
Isodopane: Contours of equal total transportation cost joining together points of equal aggregate freight costs.
