🎯
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
⏱️
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
⚖️
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
📊
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
स्थापत्य अभियांत्रिकी व जलसंधारण (Civil & WRD) WRD_PWD_CIVIL 2023 MEDIUM

जलविज्ञान सिद्धांतानुसार, जर पावसाची तीव्रता (Rainfall intensity) मातीच्या अंतःस्रवण क्षमतेपेक्षा (Infiltration capacity) जास्त असेल, तर प्रत्यक्ष अंतःस्रवण दर (Infiltration rate) खालीलपैकी कशाच्या बरोबर असेल?

EN In hydrologic watershed processes, if the intensity of rainfall exceeds the infiltration capacity of the soil, the actual infiltration rate will be:
💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:
A
पावसाच्या तीव्रतेच्या दराएवढा (Equal to rate of rainfall)
Equal to rate of rainfall
B
मातीच्या अंतःस्रवण क्षमतेएवढा (Equal to infiltration capacity)
Equal to infiltration capacity
C
पावसाच्या तीव्रतेपेक्षा जास्त
More than rate of rainfall
D
अंतःस्रवण क्षमतेपेक्षा जास्त
More than infiltration capacity
जाहिरात • ADVERTISEMENT
verified योग्य उत्तर: पर्याय (2) - सविस्तर स्पष्टीकरण

अचूक उत्तर: पर्याय (२) मातीच्या अंतःस्रवण क्षमतेएवढा (Equal to infiltration capacity)

स्पष्टीकरण:

१. अंतःस्रवण क्षमता (Infiltration Capacity, fc):
• माती ज्या कमाल वेगाने पाणी शोषून घेऊ शकते, त्या कमाल मर्यादेला मातीची अंतःस्रवण क्षमता ($f_c$) म्हणतात.
२. प्रत्यक्ष अंतःस्रवण दर (Actual Infiltration Rate, f):
• केस १ (पावसाची तीव्रता $i < f_c$):

जर पाऊस कमी पडत असेल, तर पडणारे सर्व पाणी जमिनीत मुरते. त्यामुळे प्रत्यक्ष अंतःस्रवण दर पावसाच्या तीव्रतेएवढा असतो ($f = i$). यावेळी कोणताही पृष्ठभागीय अपवाह (Runoff) तयार होत नाही.

• केस २ (पावसाची तीव्रता $i \ge f_c$):

जर पाऊस मातीच्या क्षमतेपेक्षा जास्त पडत असेल, तर माती तिच्या कमाल क्षमतेपेक्षा जास्त पाणी शोषू शकत नाही. त्यामुळे प्रत्यक्ष अंतःस्रवण दर हा मातीच्या अंतःस्रवण क्षमतेएवढाच मर्यादित राहतो ($f = f_c$), आणि उरलेले अतिरिक्त पाणी पृष्ठभागावरून वाहून जाते (Surface Runoff $= i - f_c$).

म्हणून, जेव्हा $i > f_c$, तेव्हा अंतःस्रवण दर अंतःस्रवण क्षमतेएवढा (Equal to infiltration capacity) असतो.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

📌 MPSC परीक्षा टीप:

• जर $i < f_c \implies f = i$ (Runoff = 0).
• जर $i > f_c \implies f = f_c$ (Runoff $= i - f_c$).
• हॉर्टनचे अंतःस्रवण समीकरण (Horton's Equation): $f_t = f_c + (f_0 - f_c) e^{-kt}$.
translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Correct Answer: Option (2) Equal to infiltration capacity

Explanation:

1. Infiltration Capacity ($f_c$):
• Defined as the maximum sustained rate at which a given soil at a given instant can absorb and transmit water into the ground.
2. Actual Infiltration Rate ($f$):
• Condition 1 (Rainfall Intensity $i < f_c$):

The supply rate is smaller than soil absorption capacity; hence all rainwater infiltrates completely. The actual infiltration rate equals the rainfall intensity: $f = i$ (Runoff $= 0$).

• Condition 2 (Rainfall Intensity $i > f_c$):

Rainwater is delivered faster than the soil can physically absorb it. The soil absorbs water at its absolute upper bound, meaning actual infiltration rate equals the infiltration capacity ($f = f_c$). Excess water accumulates as surface ponding and generates surface runoff:

$$ext{Runoff Rate} = i - f_c$$

Hence, when rainfall intensity exceeds infiltration capacity, the actual infiltration rate equals the infiltration capacity.

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

📌 MPSC Exam Tip:

• If $i < f_c \implies$ Actual infiltration rate $= i$.
• If $i \ge f_c \implies$ Actual infiltration rate $= f_c$.
• Horton's infiltration decay: $f_t = f_c + (f_0 - f_c)e^{-kt}$.
format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✗ पर्याय (1) पावसाच्या तीव्रतेच्या दराएवढा (Equal to rate of rainfall) (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
✓ पर्याय (2) मातीच्या अंतःस्रवण क्षमतेएवढा (Equal to infiltration capacity) (अचूक उत्तर): [gold]**अचूक उत्तर: पर्याय (२) मातीच्या अंतःस्रवण क्षमतेएवढा (Equal to infiltration capacity)**[/gold]
⚠️ पर्याय (3) पावसाच्या तीव्रतेपेक्षा जास्त (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✗ पर्याय (4) अंतःस्रवण क्षमतेपेक्षा जास्त (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.
assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'द्रव यांत्रिकी, जलविज्ञान व पाटबंधारे (Fluid Mechanics, Hydrology & Irrigation)' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
स्थापत्य अभियांत्रिकी: बिल्डिंग मटेरिअल्स व कन्स्ट्रक्शन (BMC)
quiz 50 प्रश्न timer 60 मिनिटे military_tech 100 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
स्थापत्य अभियांत्रिकी: स्ट्रेंथ ऑफ मटेरिअल्स व मेकॅनिक्स (SOM)
quiz 50 प्रश्न timer 60 मिनिटे military_tech 100 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
स्थापत्य अभियांत्रिकी: फ्लूइड मेकॅनिक्स व हायड्रॉलिक्स (FM)
quiz 50 प्रश्न timer 60 मिनिटे military_tech 100 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
स्थापत्य अभियांत्रिकी: जलविज्ञान, धरणे व सिंचन (Hydrology & Irrigation)
quiz 50 प्रश्न timer 60 मिनिटे military_tech 100 गुण
menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: द्रव यांत्रिकी, जलविज्ञान व पाटबंधारे (Fluid Mechanics, Hydrology &amp; Irrigation)

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'द्रव यांत्रिकी, जलविज्ञान व पाटबंधारे (Fluid Mechanics, Hydrology &amp; Irrigation)' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1 परीक्षेतील अभ्यासक्रम: स्थापत्य अभियांत्रिकी व जलसंधारण (Civil &amp; WRD) विषयांतर्गत 'द्रव यांत्रिकी, जलविज्ञान व पाटबंधारे (Fluid Mechanics, Hydrology &amp; Irrigation)' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2 तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3 मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4 वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5 उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: स्थापत्य अभियांत्रिकी व जलसंधारण (Civil & WRD) विषयातील 'द्रव यांत्रिकी, जलविज्ञान व पाटबंधारे (Fluid Mechanics, Hydrology & Irrigation)' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'द्रव यांत्रिकी, जलविज्ञान व पाटबंधारे (Fluid Mechanics, Hydrology &amp; Irrigation)' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
जाहिरात • ADVERTISEMENT
💬 या प्रश्नाबाबत काही शंका आहे का?
आमच्या MPSC शिक्षक व विषय तज्ञांशी थेट व्हॉट्सअॅपवर चर्चा करा.
व्हॉट्सअॅपवर शंका विचारा 💬
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →