आर्थिक सुधारणांमधील 'खाजगीकरणाच्या' (Privatization) धोरणाची अंमलबजावणी करताना खालीलपैकी कोणत्या पद्धतींचा/मार्गांचा परिणाम म्हणून अर्थव्यवस्थेत खाजगीकरण घडून येते? अ) निराष्ट्रीयीकरण (Denationalization / निर्गुंतवणूक) ब) सार्वजनिक-खाजगी संयुक्त उपक्रम (Joint Ventures) क) अवसायनता व निर्-आरक्षण (Liquidation & De-reservation of public monopolies) पर्यायी उत्तरे:
EN
In implementing the policy of 'Privatization' under economic reforms, which of the following mechanisms/modalities directly result in privatization across the economy?
a) Denationalization (Disinvestment and transfer of state enterprise ownership)
b) Public-Private Joint Ventures
c) Liquidation and De-reservation of state-held industrial monopolies
Alternative Options:
योग्य उत्तर पर्याय (४) वरील सर्व आहे.
सविस्तर विश्लेषण:
•
खाजगीकरणाचे मार्ग व पद्धती (Methods of Privatization):
•
खाजगीकरण म्हणजे सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांची मालकी, व्यवस्थापन किंवा नियंत्रण खाजगी क्षेत्राकडे हस्तांतरित करणे.
•
खाजगीकरण प्रामुख्याने खालील तीन मार्गांनी घडून येते:
१)
निराष्ट्रीयीकरण (Denationalization): सरकारी मालकीच्या उपक्रमांचे समभाग खाजगी गुंतवणूकदारांना विकणे (निर्गुंतवणूक / Disinvestment) किंवा १००% खाजगीकरण करणे (Strategic Sale, उदा. मारुती, व्हीएसएनएल, एअर इंडिया).
२)
संयुक्त उपक्रम (Joint Ventures): सार्वजनिक व खाजगी क्षेत्राची भागीदारी निर्माण करून नवीन उपक्रम सुरू करणे (PPP मॉडेल).
३)
अवसायनता व निर्-आरक्षण (Liquidation & De-reservation): सतत तोट्यातील आजारी सार्वजनिक उपक्रम बंद करणे (Liquidation) आणि पूर्वी केवळ सरकारसाठी आरक्षित असलेली क्षेत्रे खाजगी गुंतवणुकीसाठी खुली करणे (उदा. दूरसंचार, वीज, खाणकाम).
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
विधाने (अ), (ब) आणि (क) हे तिन्ही खाजगीकरणाचे अधिकृत मान्यताप्राप्त मार्ग आहेत.
•
म्हणून पर्याय (४) वरील सर्व हे बिनचूक उत्तर आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
भारतातील पहिले यशस्वी धोरणात्मक निर्गुंतवणूक (Strategic Sale) २००१ मध्ये मॉडर्न फूड्स (Modern Food Industries) कंपनीचे युनिलिव्हरला हस्तांतरण करून झाले होते.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (4) All of the above.
Detailed Analysis:
•
Modalities and Pathways of Privatization:
•
Privatization entails the roll-back of state enterprise dominance and the transfer of ownership, managerial control, or operational rights from the public sector to private entities.
•
Key Operational Routes:
1)
Denationalization / Disinvestment: Partial or complete offloading of state equity to private institutional or retail investors (e.g., Maruti Suzuki, VSNL, Air India).
2)
Joint Ventures / Franchising: Partnering with private capital to form Public-Private Partnerships (PPP) in capital-intensive sectors like highways, airports, and ports.
3)
Liquidation and De-reservation: Closing down terminally sick, unviable central PSUs, and abolishing state monopolies (de-reservation) to allow open competition in telecommunications, banking, aviation, and power.
Distractor Analysis:
•
Statements (a), (b), and (c) all constitute globally recognized routes to economic privatization.
•
Therefore, Option (4) All of the above is the exhaustive and accurate choice.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
The first strategic disinvestment transaction in India was completed in 2000-01 with Modern Food Industries Ltd, sold to Hindustan Unilever.