भारतात 'कार्यलक्ष्यी (कार्यनिष्पादन) अर्थसंकल्प' याची सुरुवात कोणाच्या शिफारशीनुसार करण्यांत आली ?
EN
In India, 'Performance Budgeting' was introduced on the recommendation of which of the following?
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
योग्य उत्तर: पर्याय (1) - सविस्तर स्पष्टीकरण
अचूक उत्तर: पर्याय (१) प्रशासकीय सुधारणा आयोग
भारतात 'कार्यलक्ष्यी अर्थसंकल्प' किंवा 'कार्यनिष्पादन अर्थसंकल्प' (Performance Budgeting) सुरू करण्याची शिफारस पहिल्या प्रशासकीय सुधारणा आयोगाने (First Administrative Reforms Commission - ARC, 1966-70) केली होती.
सविस्तर विश्लेषण:
•
पर्याय (१) बरोबर: मोरारजी देसाई आणि के. हनुमंतय्या यांच्या अध्यक्षतेखालील पहिल्या प्रशासकीय सुधारणा आयोगाने (१९६६) अर्थसंकल्प सुधारणांवर दिलेल्या अहवालात अमेरिकेच्या हूवर आयोगाच्या (Hoover Commission) धर्तीवर भारतात 'कार्यलक्ष्यी अर्थसंकल्प' सुरू करण्याची महत्त्वपूर्ण शिफारस केली. त्यानुसार भारत सरकारने १९६८-६९ मध्ये चार मंत्रालयांमध्ये प्रायोगिक तत्त्वावर आणि पुढे सर्व विभागांमध्ये हा अर्थसंकल्प लागू केला.
•
पर्याय (२) अयोग्य: अंदाज समितीने कार्यलक्ष्यी अर्थसंकल्पाची तपासणी केली, परंतु त्याची शिफारस ARC ने केली होती.
•
पर्याय (३) अयोग्य: पॉल ॲपलबी अहवालाने (१९५३) O&M (संघटन व पद्धती) आणि IIPA ची शिफारस केली होती.
•
पर्याय (४) अयोग्य: CAG हे लेखापरीक्षण करतात, अर्थसंकल्पाची पद्धत ठरवत नाहीत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
📌 MPSC परीक्षा टीप: कार्यलक्ष्यी अर्थसंकल्प (Performance Budgeting):
•
संकल्पना: केवळ खर्चाची रक्कम (Financial inputs) न पाहता, त्यातून प्रत्यक्षात कोणते भौतिक लक्ष्य (Physical targets/results) साध्य झाले हे तपासणे.
•
शिफारस: प्रथम प्रशासकीय सुधारणा आयोग (1st ARC, १९६६-६८).
•
२००५-०६ पासून भारतात 'फलनिष्पत्ती अर्थसंकल्प' (Outcome Budgeting) सुरू करण्यात आला.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (1) Administrative Reforms Commission
In India, 'Performance Budgeting' was introduced on the recommendation of the First Administrative Reforms Commission (1st ARC, 1966–1970).
Detailed Analysis:
•
Option (1) is correct: Drawing inspiration from the US Hoover Commission, the 1st ARC (chaired initially by Morarji Desai and later by K. Hanumanthaiah) submitted its Report on Finance, Accounts and Audit in 1968, recommending the adoption of Performance Budgeting. It emphasized shifting the budgetary focus from input expenditure to the measurable outputs and physical performance of government programs. The Government introduced it on a pilot basis in 1968–69.
•
Options (2), (3), and (4) are incorrect: While the Estimates Committee had previously touched upon budgetary clarity, the formal policy decision to institutionalize Performance Budgeting stemmed directly from the 1st ARC.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
📌 MPSC Exam Tip: Budgetary evolutions in India:
•
Performance Budgeting: Recommended by 1st ARC (1968).
•
Zero-Based Budgeting (ZBB): Introduced in 1986.
•
Outcome Budgeting: Introduced in 2005–06 to measure tangible deliverables.
पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✓ पर्याय (1) प्रशासकीय सुधारणा आयोग (अचूक उत्तर):
[gold]**अचूक उत्तर: पर्याय (१) प्रशासकीय सुधारणा आयोग**[/gold]
⚠️ पर्याय (2) अंदाज समिती (फसवणारा पर्याय - Distractor):
हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
⚠️ पर्याय (3) अॅपलंबी अहवाल (फसवणारा पर्याय - Distractor):
हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✗ पर्याय (4) भारताचा नियंत्रक व महालेखा परीक्षक (अयोग्य):
हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)
'केंद्रीय व राज्य लोकसेवा आयोग (UPSC & MPSC)' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
MPSC संयुक्त गट-क मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (पेपर २: सामान्य अध्ययन व बुद्धिमत्ता)
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
MPSC संयुक्त गट-ब मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (पेपर २: सामान्य अध्ययन व बुद्धिमत्ता)
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (GS-2: भारतीय संविधान व राजकारण)
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था विशेष चाचणी ०१
घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: केंद्रीय व राज्य लोकसेवा आयोग (UPSC & MPSC)
MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'केंद्रीय व राज्य लोकसेवा आयोग (UPSC & MPSC)' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.
| क्र. | परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts) |
|---|---|
| 1 | परीक्षेतील अभ्यासक्रम: भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था विषयांतर्गत 'केंद्रीय व राज्य लोकसेवा आयोग (UPSC & MPSC)' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे. |
| 2 | तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे. |
| 3 | मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात. |
| 4 | वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो. |
| 5 | उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी. |
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था विषयातील 'केंद्रीय व राज्य लोकसेवा आयोग (UPSC & MPSC)' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.
stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)
- या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'प्रशासकीय सुधारणा आयोग' हे असून ते 'केंद्रीय व राज्य लोकसेवा आयोग (UPSC & MPSC)' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
- MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
- परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
- संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
- MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे?
expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'केंद्रीय व राज्य लोकसेवा आयोग (UPSC & MPSC)' या घटकाची तयारी कशी करावी?
expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते?
expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:
२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.