वृत्तपत्र स्वातंत्र्याची घटनात्मक तरतूद:
१.
संविधानातील स्थान:
•
भारतीय राज्यघटनेमध्ये वृत्तपत्र स्वातंत्र्यासाठी कोणताही स्वतंत्र अनुच्छेद नसला, तरी संविधानाच्या कलम १९(१)(a) मधील 'भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य' (Freedom of speech and expression) या मूलभूत हक्कामध्येच वृत्तपत्र स्वातंत्र्य अंतर्भूत (Inherent) आहे.
•
सर्वोच्च न्यायालयाने 'रोमेश थापर विरुद्ध मद्रास राज्य (१९५०)', 'सकाळ पेपर्स खटला (१९६२)' आणि 'इंडियन एक्सप्रेस खटला (१९८५)' मध्ये स्पष्ट केले की वृत्तपत्र स्वातंत्र्य हे संविधानाच्या कलम १९(१)(a) अन्वये संरक्षित मूलभूत हक्क आहे.
२.
इतर संस्थांची भूमिका:
•
प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडिया (PTI): ही भारतातील सर्वात मोठी वृत्तसंस्था (News Agency) आहे.
•
प्रेस कौन्सिल ऑफ इंडिया (PCI): ही वृत्तपत्रांच्या नैतिकतेवर देखरेख ठेवणारी वैधानिक संस्था आहे (प्रेस कौन्सिल कायदा १९७८).
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय १, ३ व ४: या संस्था हक्क प्रदान करत नाहीत.
•
पर्याय २ (भारतीय राज्यघटना): अचूक उत्तर.
डॉ. आंबेडकरांच्या मते: 'वृत्तपत्रांच्या संपादकांना किंवा मालकांना नागरिकांपेक्षा वेगळा असा कोणताही विशेषाधिकार नाही; नागरिकांना मिळालेले भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यच (कलम १९(१)(a)) वृत्तपत्रे वापरतात.'
📌 MPSC Exam Tip:
Freedom of the Press is implicit within Article 19(1)(a) of the Constitution (Freedom of Speech and Expression), as established in *Romesh Thappar (1950)* and *Sakal Papers (1962)*.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Constitutional Basis of Press Freedom in India:
1.
Article 19(1)(a):
•
Although the Indian Constitution does not explicitly mention 'freedom of the press' as a standalone article, the Supreme Court has repeatedly held that freedom of the press is an integral part of the freedom of speech and expression guaranteed under Article 19(1)(a).
•
Landmark Rulings: *Romesh Thappar v. State of Madras (1950)*, *Brij Bhushan (1950)*, *Sakal Papers (1962)*, and *Bennett Coleman (1973)* established that newspapers and journalists draw their constitutional protections directly from the Constitution.
2.
Roles of other entities:
•
PTI: A premier news agency.
•
Press Council of India (PCI): A statutory regulatory body set up under the Press Council Act, 1978.
Distractor Analysis:
•
Options 1, 3, and 4: News agencies, ministries, and statutory bodies that do not grant fundamental rights.
•
Option 2 (Constitution of India): Correct answer.
Freedom of the Press is implicit within Article 19(1)(a) of the Constitution (Freedom of Speech and Expression), as established in *Romesh Thappar (1950)* and *Sakal Papers (1962)*.
📌 MPSC परीक्षा टीप:
डॉ. आंबेडकरांच्या मते: 'वृत्तपत्रांच्या संपादकांना किंवा मालकांना नागरिकांपेक्षा वेगळा असा कोणताही विशेषाधिकार नाही; नागरिकांना मिळालेले भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यच (कलम १९(१)(a)) वृत्तपत्रे वापरतात.'
