कृषि क्षेत्रात, 'प्रारण तंत्रज्ञान'______________ यात योगदान देत आहे. अ) उच्च उत्पन्न देणाऱ्या बियाणांचा विकास ब) खतांच्या वापराचे अनुकूलतमन क) किटक नियंत्रण ड) अन्नाचे जतन पर्यायी उत्तरे:
EN
In the field of agriculture, 'radiation technology' is contributing to ________.
(a) the development of high yielding crop seeds
(b) optimizing use of fertilizers
(c) pest control
(d) preservation of food
योग्य उत्तर: पर्याय ४ (अ, ब, क आणि ड / a, b, c and d)
स्पष्टीकरण:
कृषी क्षेत्रात अणूऊर्जा आणि प्रारण तंत्रज्ञान (Nuclear & Radiation Technology) खालील सर्व आघाड्यांवर महत्त्वपूर्ण योगदान देत आहे:
•
अ) उच्च उत्पन्न देणाऱ्या बियाणांचा विकास: किरणोत्सर्गी प्रारणांद्वारे प्रेरित उत्परिवर्तन (Mutation Breeding) घडवून रोगप्रतिरोधक व उच्च उत्पन्न देणारे बियाणे विकसित केले जातात (उदा. भाभा अणुसंशोधन केंद्र - BARC ने विकसित केलेल्या भुईमूग, मूग, तुरीच्या 'तुरांबे' जाती).
•
ब) खतांच्या वापराचे अनुकूलतमन: खतांमध्ये फॉस्फरस-३२ ($^{32}P$) किंवा नायट्रोजन-१५ ($^{15}N$) हे किरणोत्सारी समस्थानिक (Isotope tracers) मिसळून वनस्पती खतांचे शोषण कसे करतात याचा अचूक अभ्यास केला जातो, ज्यामुळे खतांचा अपव्यय टळतो.
•
क) कीटक नियंत्रण: नर कीटकांना प्रारण देऊन वंध्य (नपुंसक) करून निसर्गात सोडण्याच्या 'वंध्य कीटक तंत्राद्वारे' (Sterile Insect Technique - SIT) कीटकांची संख्या नियंत्रित केली जाते.
•
ड) अन्नाचे जतन: अन्नधान्य, कांदे, मसाले इत्यादींना प्रारण देऊन त्यांची नासाडी रोखली जाते.
•
त्यामुळे अ, ब, क आणि ड हे सर्व पर्याय योग्य आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
मुंबईतील भाभा अणुसंशोधन केंद्राने (BARC) किरणोत्सर्गी उत्परिवर्तन पैदास (Mutation Breeding) द्वारे तेलबिया व कडधान्यांचे ६० हून अधिक सुधारित वाण देशातील शेतकऱ्यांसाठी विकसित केले आहेत.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 4 (a, b, c and d)
Explanation:
Radiation technology and radioisotopes make vital contributions across all aspects of modern agriculture:
•
(a) Crop breeding: Induced mutation breeding using gamma irradiation creates high-yielding, disease-resistant mutant crop varieties (e.g., BARC's famous Trombay groundnut and pulse varieties).
•
(b) Fertilizer optimization: Radioisotope tracer techniques ($^{32}P$ and $^{15}N$) determine the exact nutrient uptake kinetics and root dynamics, enabling precision application and preventing nutrient loss.
•
(c) Pest control: The Sterile Insect Technique (SIT) utilizes gamma or X-ray radiation to sterilize mass-reared male insect pests, which are released to suppress wild pest populations without chemical pesticides.
•
(d) Food preservation: Ionizing irradiation extends post-harvest shelf life and controls spoilage in stored onions, grains, and spices.
•
Hence, all four statements (a, b, c, and d) are valid applications.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Bhabha Atomic Research Centre (BARC), Mumbai, has released dozens of mutant crop varieties (under the 'TAG' and 'Trombay' series) developed through gamma radiation-induced mutation breeding.