मानवी शरीरामध्ये २४ तासांची झोप-जाग चक्राची जैविक लय (Circadian rhythm) नियंत्रित करणारे **मेलाटोनिन (Melatonin)** हे संप्रेरक खालीलपैकी कोणत्या ग्रंथीद्वारे स्रवले जाते?
EN
In the human body, **melatonin**, the hormone that regulates the 24-hour diurnal sleep-wake biological cycle (circadian rhythm), is secreted by which endocrine gland?
योग्य उत्तर पिनिअल ग्रंथी (Pineal) आहे.
मुख्य विश्लेषण:
•
पिनिअल ग्रंथी (Pineal gland / Epiphysis cerebri): ही मेंदूच्या अग्रभागात डायएन्सेफॅलॉनच्या पृष्ठीय भागावर असणारी एक लहान, शंकूच्या आकाराची अंतःस्रावी ग्रंथी आहे.
•
या ग्रंथीद्वारे मेलाटोनिन (Melatonin) नावाचे अमिनो ॲसिड डेरिव्हेटिव्ह (ट्रिप्टोफॅनपासून बनलेले) संप्रेरक स्रवले जाते.
•
मेलाटोनिनचे कार्य:
१.
शरीराचे २४ तासांचे झोप-जाग चक्र (Sleep-wake cycle / Circadian rhythm) नियंत्रित करणे.
२.
अंधारात मेलाटोनिनचे स्रवण वाढते (ज्यामुळे झोप येते) आणि प्रकाशात त्याचे स्रवण थांबते.
३.
शरीराचे तापमान, चयापचय आणि मासिक पाळीचे चक्र प्रभावित करणे.
•
म्हणूनच पिनिअल ग्रंथीला शरीराचे 'जैविक घड्याळ' (Biological Clock) म्हणतात.
पर्याय विश्लेषण:
•
पर्याय १ (पियुषिका ग्रंथी): ट्रॉपिक संप्रेरके स्रवते.
•
पर्याय २ (थायरॉईड ग्रंथी): थायरॉक्सिन स्रवते.
•
पर्याय ३ (पिनिअल ग्रंथी): योग्य उत्तर. मेलाटोनिनची निर्मिती करणारी ग्रंथी.
•
पर्याय ४ (ॲड्रिनल ग्रंथी): ॲड्रेनलिन व कॉर्टिसोल स्रवते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
गोंधळ टाळा: मेलाटोनिन (Melatonin) हे पिनिअल ग्रंथीचे संप्रेरक असून झोप नियंत्रित करते; तर मेलॅनिन (Melanin) हे त्वचेतील मेलॅनोसाइट पेशींद्वारे तयार होणारे रंगद्रव्य (Pigment) आहे जे त्वचेचा रंग ठरवते!
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Pineal.
Key Analysis:
•
The pineal gland (epiphysis cerebri) is a small, pinecone-shaped endocrine structure attached to the roof of the third ventricle on the dorsal side of the diencephalon.
•
Its pinealocytes synthesize and secrete melatonin (an indoleamine chemically derived from the essential amino acid tryptophan).
•
Physiological Actions of Melatonin:
1.
Orchestrates the 24-hour circadian rhythm and the diurnal sleep-wake cycle.
2.
Production is photosensitive: darkness stimulates secretion via suprachiasmatic nucleus (SCN) signalling to induce sleepiness, whereas daylight exposure profoundly inhibits it.
3.
Influences core body temperature fluctuation, immune responsiveness, and reproductive cyclicity.
•
Thus, the pineal gland is widely referred to as the body's 'Third Eye' or internal 'Biological Clock'.
Distractor Analysis:
•
Option 1 (Pituitary): Coordinates trophic control of peripheral glands.
•
Option 2 (Thyroid): Secretes metabolic thyroxine and calcitonin.
•
Option 3 (Pineal): Correct answer. The exclusive source of melatonin.
•
Option 4 (Adrenal): Secretes steroid corticosteroids and medullary catecholamines.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Crucial phonetic distinction for MPSC:
•
Melatonin: Pineal neurohormone regulating sleep-wake cycles.
•
Melanin: Integumentary pigment synthesized by epidermal melanocytes determining skin and hair color!