"स्वताःची काळजी घेण्यास असमर्थ असलेल्या व्यक्तींचे हित जपण्यासाठी निर्णय घेणे ही राज्यांची जबाबदारी आहे." हे तत्व खालीलपैकी भारतीय संविधानाच्या कोणत्या तत्वात सांगितले आहे ?
EN
"It is the responsibility of the State to make decisions to protect the interests of persons unable to take care of themselves." This principle is described in which of the following legal doctrines?
योग्य उत्तर: पर्याय ३ (परैन्स पॅट्रीया चे तत्व - Doctrine of Parens Patriae)
कायदेशीर सिद्धांत (Legal Doctrine) विश्लेषण:
•
परैन्स पॅट्रीया (Parens Patriae - देशाचा पालक / पिता):
•
लॅटिन शब्द 'Parens Patriae' चा अर्थ 'राष्ट्राचा पिता किंवा पालक' असा होतो.
•
या तत्त्वानुसार, जी व्यक्ती लहान मुले, मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ व्यक्ती, किंवा दिव्यांग असल्याने स्वतःची काळजी घेण्यास किंवा स्वतःचे कायदेशीर हक्क जपण्यास असमर्थ आहे, अशा व्यक्तींचे पालकत्व स्वीकारून त्यांच्या हिताचे रक्षण करणे हे कल्याणकारी राज्याचे (State चे) सर्वोच्च घटनात्मक कर्तव्य मानले जाते.
•
भोपाळ गॅस दुर्घटनेच्या खटल्यात (Charan Lal Sahu v. UOI, 1990) सर्वोच्च न्यायालयाने भारत सरकारच्या वतीने पीडितांच्या दाव्यांचे प्रतिनिधित्व करताना 'Parens Patriae' तत्त्वाचा वापर केला होता.
•
इतर तत्त्वांचे अर्थ:
•
पिथ आणि सबस्टंस (Pith and Substance): कायद्याचे मूळ सार/गाभा तपासून कायदेमंडळाचा अधिकार ठरवणे.
•
ग्रहण तत्व (Doctrine of Eclipse): मूलभूत हक्कांच्या विसंगत असलेला कायदा मृत होत नाही, तर तो सुप्तावस्थेत राहतो (छाया पडते).
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
Parens Patriae: असमर्थ नागरिकांचे कायदेशीर पालकत्व स्वीकारण्याचे राज्याचे सार्वभौम कर्तव्य.
•
भोपाळ गॅस गळती खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने या तत्त्वाला ठळक मान्यता दिली.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 3 (Doctrine of Parens Patriae - परैन्स पॅट्रीया चे तत्व)
Jurisprudential Principles & Constitutional Doctrines:
•
Doctrine of Parens Patriae:
•
Latin for *"Parent of the Nation / Father of the Country"*.
•
In constitutional jurisprudence, this doctrine establishes the inherent sovereign obligation of the State to act as the legal guardian, protector, and decision-maker for individuals who are incapable of caring for themselves or defending their legal interests (such as minors, mentally incapacitated individuals, or indigent disaster victims).
•
The Supreme Court of India heavily relied upon this doctrine in *Charan Lal Sahu v. Union of India (1990)* regarding the Bhopal Gas Leak Disaster Act, affirming the State's standing to litigate on behalf of vulnerable victims.
•
Other Doctrines:
•
Pith and Substance: Tests the true nature and essence of a law to resolve legislative competence disputes between Union and State lists.
•
Doctrine of Eclipse: Pre-constitutional laws inconsistent with fundamental rights are not void ab initio, but remain dormant (overshadowed).
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Remember: *Parens Patriae* = State acting as guardian of vulnerable/incapacitated citizens.