मानवी शरीरामध्ये रक्तातील ग्लुकोजची पातळी नियंत्रित करणाऱ्या **इन्सुलिन (Insulin) या संप्रेरकाची निर्मिती करणाऱ्या कोणत्या अवयवाच्या कार्यात बिघाड झाल्यामुळे 'मधुमेह' (Diabetes Mellitus)** हा आजार होतो?
EN
Malfunction and failure of endocrine beta cells located within the Islets of Langerhans of which organ suppresses insulin secretion, resulting in clinical **Diabetes Mellitus**?
योग्य उत्तर स्वादुपिंड (Pancreas) आहे.
मुख्य विश्लेषण:
•
मधुमेह (Diabetes Mellitus): हा एक चयापचय विकार आहे, ज्यामध्ये रक्तातील साखरेची (ग्लुकोज) पातळी असामान्यपणे वाढते (हायपरग्लायसेमिया).
•
स्वादुपिंडाची (Pancreas) भूमिका:
•
स्वादुपिंड ही मानवी शरीरातील मिश्र ग्रंथी (Heterocrine / Mixed gland) आहे (अंतःस्रावी व बाह्यस्रावी).
•
स्वादुपिंडामधील 'लँगरहॅन्सच्या द्वीपसमूहां'मध्ये (Islets of Langerhans) तीन प्रमुख पेशी असतात:
१.
अल्फा पेशी ($\alpha$-cells): 'ग्लुकागॉन' संप्रेरक स्रवतात (रक्तातील साखर वाढवते).
२.
बीटा पेशी ($\beta$-cells): 'इन्सुलिन' (Insulin) संप्रेरक स्रवतात (रक्तातील साखर पेशींमध्ये शोषून घेऊन पातळी नियंत्रित ठेवते).
३.
डेल्टा पेशी ($\delta$-cells): 'सोमॅटोस्टॅटिन' स्रवतात.
•
जेव्हा स्वादुपिंडातील बीटा पेशी निकामी होतात किंवा पुरेसे इन्सुलिन तयार करत नाहीत, तेव्हा रक्तातील साखर पेशी वापरू शकत नाहीत आणि लघवीवाटे साखर बाहेर पडू लागते (ग्लायकोसुरिया). यालाच 'मधुमेह' म्हणतात.
पर्याय विश्लेषण:
•
पर्याय १ (यकृत): ग्लुकोज साठवतो, परंतु इन्सुलिन बनवत नाही.
•
पर्याय २ (स्वादुपिंड): योग्य उत्तर.
•
पर्याय ३ (मूत्रपिंड): रक्त गाळण्याचे कार्य करतो.
•
पर्याय ४ (हृदय): रक्ताभिसरण करतो.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
इन्सुलिनचा शोध: बँटिंग आणि बेस्ट (Banting & Best - 1921) यांनी लावला.
•
स्वादुपिंडातील $\beta$-cells इन्सुलिन बनवतात.
•
इन्सुलिन हे एक प्रथिन/पेप्टाइड संप्रेरक असून त्यात जस्त (Zinc) हा धातू असतो!
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Pancreas.
Key Analysis:
•
Diabetes Mellitus: Characterized by chronic hyperglycemia resulting from defects in insulin secretion, insulin action, or both.
•
Endocrine Physiology of the Pancreas:
•
The pancreas functions as a dual heterocrine / composite gland.
•
Its endocrine micro-organs, the Islets of Langerhans, contain:
1.
Alpha ($\alpha$) cells (20%): Secrete glucagon (hyperglycemic factor).
2.
Beta ($\beta$) cells (70%): Secrete insulin (hypoglycemic factor that facilitates cellular glucose uptake via GLUT-4 transporters).
3.
Delta ($\delta$) cells (5%): Secrete somatostatin.
•
Etiology: Autoimmune destruction of pancreatic beta cells results in Type 1 Diabetes, while progressive beta-cell secretory exhaustion combined with peripheral insulin resistance produces Type 2 Diabetes.
Distractor Analysis:
•
Option 1 (Liver): Executes glycogenesis and gluconeogenesis, but does not secrete insulin.
•
Option 2 (Pancreas): Correct answer.
•
Options 3 and 4: Excretory and hemodynamic organs.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Pancreatic Endocrinology Highlights:
•
Insulin discovered by: Frederick Banting and Charles Best (1921)
•
Secreted by: Pancreatic Beta ($\beta$) Cells
•
Trace metal cofactor present in insulin crystals: Zinc ($Zn$)!