योग्य उत्तर: पर्याय (2) अ- iv, ब -iii, क-i, ड-ii
सविस्तर स्पष्टीकरण:
प्रदूषके आणि त्यांचे पर्यावरणावरील दुष्परिणाम:
1.
a. पाण्यातील फॉस्फेट खते $\rightarrow$ iv. अन्नतिरेक / सुपोषण (Eutrophication):
•
शेतात वापरली जाणारी रासायनिक फॉस्फेट आणि नायट्रेट खते पावसाच्या पाण्यासोबत वाहून तलाव व जलसाठ्यांमध्ये मिसळतात.
•
या अतिद्रव्यांमुळे पाण्यात शेवाळाची प्रचंड आणि अनियंत्रित वाढ (Algal Bloom) होते. या प्रक्रियेला 'अन्नतिरेक / सुपोषण' (Eutrophication) म्हणतात. शेवाळ कुजताना पाण्यातील ऑक्सिजन संपून जलचरांचा मृत्यू होतो.
2.
b. हवेतील मिथेन $\rightarrow$ iii. जागतिक तापमान वाढ (Global warming):
•
मिथेन ($ ext{CH}_4$) हा एक अत्यंत शक्तिशाली हरितगृह वायू (Greenhouse Gas) आहे.
•
मिथेनची उष्णता शोषून धरण्याची क्षमता (Global Warming Potential - GWP) ही कार्बन डायऑक्साईडपेक्षा सुमारे 28 ते 36 पट अधिक असते, ज्यामुळे तो जागतिक तापमानवाढीला कारणीभूत ठरतो.
3.
c. पाण्यातील कृत्रिम अपमार्जके (Synthetic detergents) $\rightarrow$ i. पाण्याची जैवरासायनिक ऑक्सिजनची मागणी वाढते (BOD level increases):
•
कपडे धुण्याची कृत्रिम डिटर्जंट्स व साबण पाण्यात मिसळल्याने त्यातील सेंद्रिय घटकांचे विघटन करण्यासाठी सूक्ष्मजीवांना मोठ्या प्रमाणावर ऑक्सिजन वापरावा लागतो.
•
यामुळे पाण्याची जैवरासायनिक ऑक्सिजन मागणी (Biochemical Oxygen Demand - BOD) प्रचंड वाढते आणि विरघळलेला ऑक्सिजन (DO) कमी होतो.
4.
d. हवेतील नायट्रोजन ऑक्साईड्स $\rightarrow$ ii. आम्ल पर्जन्य (Acid Rain):
•
वाहने आणि उद्योगांमधून बाहेर पडणारे नायट्रोजन ऑक्साईड्स ($ ext{NO}_x$) आणि सल्फर डायऑक्साईड ($ ext{SO}_2$) वातावरणातील बाष्पाशी संयोग पावून नायट्रिक आम्ल ($ ext{HNO}_3$) आणि सल्फ्यूरिक आम्ल ($ ext{H}_2 ext{SO}_4$) बनवतात, ज्यामुळे आम्ल पर्जन्य (Acid Rain) पडते.
•
उच्च BOD म्हणजे पाणी अत्यंत दूषित आहे.
•
शुद्ध पिण्याच्या पाण्याचा BOD $1\,\text{mg/L}$ पेक्षा कमी असावा लागतो, तर सांडपाण्याचा BOD शेकडो $\text{mg/L}$ असतो.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (2) a- iv, b -iii, c-i, d-ii
Detailed Explanation:
Matching of environmental pollutants with their detrimental ecological consequences:
1.
a. Phosphate fertilizers in water $\rightarrow$ iv. Eutrophication:
•
Agricultural runoff carrying dissolved phosphates and nitrates into aquatic bodies triggers hyper-nutrification, causing explosive algal blooms (Eutrophication). As dead algae decompose, dissolved oxygen is depleted, asphyxiating aquatic life.
2.
b. Methane in air $\rightarrow$ iii. Global warming:
•
Methane ($ ext{CH}_4$) is a potent greenhouse gas whose Global Warming Potential (GWP) is over 28–36 times greater than $ ext{CO}_2$ over a 100-year timescale, driving global climate warming.
3.
c. Synthetic detergents in water $\rightarrow$ i. Biochemical oxygen demand level increase:
•
Synthetic detergents introduce persistent organic surfactants and phosphate builders into wastewater. Heterotrophic bacteria consuming these organic loads consume enormous amounts of dissolved oxygen, drastically escalating the Biochemical Oxygen Demand (BOD).
4.
d. Nitrogen oxides in air $\rightarrow$ ii. Acid Rain:
•
High-temperature combustion releases nitrogen oxides ($ ext{NO}_x$). In the atmosphere, $ ext{NO}_2$ reacts with hydroxyl radicals and atmospheric moisture to produce dilute nitric acid ($ ext{HNO}_3$), forming Acid Rain (pH < 5.6).
•
High BOD = Severely Polluted Water. Pure drinking water exhibits a BOD of $< 1\,\text{mg/L}$, whereas polluted domestic effluent frequently exceeds $200\text{--}400\,\text{mg/L}$.
