योग्य उत्तर: पर्याय २ (a, c आणि d)
सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेची एकात्मक (Unitary) विरुद्ध संघीय (Federal) वैशिष्ट्ये:
प्रश्नात विचारले आहे की, खालीलपैकी कोणत्या तरतुदी अनुपस्थित राहिल्यास (नसल्यास) भारतीय राज्यघटना अधिक संघीय (More Federal) बनेल?
म्हणजेच, दिलेल्या पर्यायांपैकी 'एकात्मक/केंद्रायत्त' (Unitary/Centralizing) वैशिष्ट्ये कोणती आहेत ती ओळखायची आहेत:
•
a. अवशिष्ट अधिकार केंद्राकडे असणे (एकात्मक वैशिष्ट्य):
•
खऱ्या संघीय देशात (उदा. अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया) अवशिष्ट अधिकार राज्यांकडे असतात. भारतात ते केंद्राकडे असल्याने केंद्र प्रबळ बनते. ही तरतूद नसल्यास राज्ये अधिक स्वायत्त बनून संघराज्य मजबूत होईल.
•
c. राज्य विधेयकांवर राष्ट्रपतींचा नकाराधिकार (एकात्मक वैशिष्ट्य):
•
राज्यपाल राज्य विधीमंडळाने मंजूर केलेले विधेयक राष्ट्रपतींच्या विचारार्थ राखून ठेवू शकतात (कलम २०० व २०१) आणि राष्ट्रपती ते कायमचे रोखून धरू शकतात. ही तरतूद राज्यांच्या स्वायत्ततेवर गदा आणते. ही नसती तर संघराज्य अधिक मजबूत झाले असते.
•
d. राज्यांच्या संमतीशिवाय केंद्राकडून राज्यांची नावे, सीमा व क्षेत्र बदलणे (एकात्मक वैशिष्ट्य):
•
कलम ३ नुसार संसद राज्यांच्या संमतीशिवाय राज्यांची पुनर्रचना करू शकते (भारत हा 'विनाशी राज्यांचा अविनाशी संघ' आहे). अमेरिकेत राज्यांच्या संमतीशिवाय सीमा बदलता येत नाहीत. ही तरतूद नसती तर भारत अधिक संघीय बनला असता.
•
विधान b (केंद्रात आणि राज्यांत अधिकारांची विभागणी):
•
हे मूळचे संघीय (Federal) वैशिष्ट्य आहे. हे उपस्थित असणे आवश्यक आहे.
त्यामुळे a, c आणि d या एकात्मक तरतुदी अनुपस्थित असल्यास राज्यघटना अधिक संघीय बनेल.
भारतीय राज्यघटनेची वैशिष्ट्ये:
१.
संघीय वैशिष्ट्ये: द्विशासन, लिखित राज्यघटना, अधिकारांची विभागणी (७ वी अनुसूची), स्वतंत्र न्यायव्यवस्था.
२.
एकात्मक वैशिष्ट्ये: प्रबळ केंद्र, एकेरी नागरिकत्व, एकात्मिक न्यायव्यवस्था, राज्यपालांची नियुक्ती, आणीबाणी तरतुदी, कलम ३, केंद्राकडे अवशिष्ट अधिकार (कलम २४८).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 2 (a, c and d)
Detailed Explanation:
Unitary vs. Federal Features of the Indian Constitution:
The question asks which provisions, if absent, would make the Constitution more Federal. In essence, it requires identifying the Unitary/Centralizing biases embedded in the Constitution:
•
a. Residuary powers vested with Centre (Unitary bias):
•
In classic federations like the USA and Australia, residuary powers belong to the constituent states. Allocating them to the Union in India tilts the balance against state autonomy.
•
c. President's absolute veto over State bills (Unitary bias):
•
Articles 200 and 201 permit Governors to reserve state bills for presidential consideration, where the Union executive holds an absolute veto, severely overriding state legislative autonomy.
•
d. Union altering state boundaries without their consent (Unitary bias):
•
Under Article 3, Parliament can redraw state boundaries unilaterally, rendering India an "indestructible Union of destructible States" (unlike the indestructible American states).
•
Statement b (Division of powers):
•
This is an intrinsically Federal feature indispensable to federalism.
Removing a, c, and d would eliminate centralizing dominance, making the system authentically more federal.
Core distinctions:
•
Federal Features: Dual polity, written constitution, division of powers, bicameralism, independent judiciary.
•
Unitary Features: Strong centre, single citizenship, All-India Services, integrated judiciary, emergency provisions, Article 3.
