योग्य उत्तर: पर्याय २ (एकतर a किंवा b देखील नाही / Neither a nor b)
विश्लेषण:
भारतीय राज्यघटनेच्या अनुच्छेद १०७ मध्ये संसदेतील विधेयके संपुष्टात येण्याविषयी (Lapsing of Bills) स्पष्ट तरतुदी आहेत:
•
विधान (A) अयोग्य: अनुच्छेद १०७(४) नुसार, जे विधेयक राज्यसभेत प्रलंबित आहे परंतु लोकसभेने अद्याप मंजूर केलेले नाही (कारण ते मूळ राज्यसभेतच मांडले गेले होते), ते लोकसभा विसर्जित (Dissolution) झाली तरी संपुष्टात येत नाही (Shall NOT lapse). (ते नवीन लोकसभा अस्तित्वात आल्यानंतरही कायम राहते).
•
विधान (B) अयोग्य: अनुच्छेद १०७(३) नुसार, सभागृहांचे सत्रावसान (Prorogation) झाल्यामुळे संसदेत प्रलंबित असलेले कोणतेही विधेयक संपुष्टात येत नाही (Shall NOT lapse). सत्रावसानामुळे केवळ नोटीस व प्रस्ताव समाप्त होतात, विधेयके पुढील सत्रासाठी जिवंत राहतात.
दोन्ही विधाने संविधानाच्या तरतुदींनुसार चुकीची असल्यामुळे योग्य उत्तर "एकतर a किंवा b देखील नाही" (Neither a nor b) हे आहे.
•
लोकसभा विसर्जित झाल्यावर संपुष्टात येणारी विधेयके:
1.
लोकसभेत प्रलंबित असलेली सर्व विधेयके (लोकसभेत मांडलेली किंवा राज्यसभेकडून आलेली).
2.
लोकसभेने मंजूर केलेले परंतु राज्यसभेत प्रलंबित असलेले विधेयक.
•
विसर्जित झाल्यावर संपुष्टात न येणारी विधेयके:
1.
राज्यसभेत प्रलंबित असलेले परंतु लोकसभेने मंजूर न केलेले विधेयक.
2.
दोन्ही सभागृहांनी मंजूर केलेले परंतु राष्ट्रपतींच्या संमतीसाठी प्रलंबित असलेले विधेयक.
3.
राष्ट्रपतींनी फेरविचारासाठी परत पाठवलेले विधेयक.
4.
विसर्जनापूर्वी ज्यासाठी राष्ट्रपतींनी संयुक्त बैठकीची (Joint Sitting) अधिसूचना काढली आहे असे विधेयक.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 2 (Neither a nor b)
Analysis:
Rules governing the lapsing of parliamentary bills upon prorogation or dissolution are codified in Article 107 of the Constitution of India:
•
Statement (a) is incorrect: Under Article 107(4), a bill pending in the Rajya Sabha which has not been passed by the Lok Sabha shall NOT lapse on a dissolution of the House of the People.
•
Statement (b) is incorrect: Under Article 107(3), a bill pending in Parliament shall NOT lapse by reason of the prorogation of the Houses. Prorogation merely terminates a sitting session, not the legislative business or bills pending before Parliament.
Since both statements make false constitutional assertions, the correct choice is Neither a nor b.
Summary of Bill Lapsing on Lok Sabha Dissolution:
•
Lapses:
•
Any Bill originating in and pending before the Lok Sabha.
•
Any Bill passed by the Lok Sabha but pending before the Rajya Sabha.
•
Does NOT Lapse:
•
Bill pending in the Rajya Sabha and NOT passed by the Lok Sabha (Art 107(4)).
•
Bill passed by both Houses and pending the President's assent (Art 111).
•
Bill returned by the President for reconsideration of the Houses.
•
Bill for which the President has already notified intention to summon a Joint Sitting under Article 108 prior to dissolution.
