योग्य उत्तर: पर्याय ३ (a, b, d ही विधाने योग्य आहेत, c हे विधान अयोग्य आहे)
सविस्तर स्पष्टीकरण:
उपराष्ट्रपतींची निवड (अनुच्छेद ६६):
•
विधान a योग्य आहे:
•
मूळ राज्यघटनेतील अनुच्छेद ६६(१) नुसार अशी तरतूद होती की उपराष्ट्रपतींची निवड संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या संयुक्त बैठकीत (Joint Meeting of both Houses) केली जाईल.
•
विधान b योग्य आहे:
•
११ व्या घटनादुरुस्ती कायदा, १९६१ द्वारे ही अवजड पद्धत बदलण्यात आली आणि संयुक्त बैठकीऐवजी दोन्ही सभागृहांचे मिळून बनलेले एक 'निर्वाचक मंडळ' (Electoral College) स्थापन करण्यात आले.
•
विधान c अयोग्य आहे:
•
उपराष्ट्रपतींच्या निर्वाचक मंडळामध्ये संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे 'सर्व सदस्य' (निर्वाचित तसेच नामनिर्देशित - Elected and Nominated members) समाविष्ट असतात.
•
विधानात "केवळ निर्वाचित सदस्यांचा समावेश" म्हटले आहे, म्हणून हे विधान अयोग्य आहे. (टीप: केवळ निर्वाचित सदस्य हे राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत असतात, उपराष्ट्रपतींच्या नाही).
•
विधान d योग्य आहे:
•
११ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे अनुच्छेद ७१(४) समाविष्ट करण्यात आला; ज्यानुसार निर्वाचक मंडळात कोणत्याही कारणाने जागा रिक्त असल्याच्या (Incomplete Electoral College) कारणावरून राष्ट्रपती किंवा उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीला सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान देता येत नाही.
म्हणून विधाने a, b आणि d योग्य आहेत, तर विधान c अयोग्य आहे.
राष्ट्रपती वि. उपराष्ट्रपती निर्वाचक मंडळ तुलना:
•
राष्ट्रपती (Art 54): संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे केवळ निर्वाचित सदस्य + राज्यांच्या विधानसभांचे केवळ निर्वाचित सदस्य + दिल्ली व पुद्दुचेरी विधानसभांचे केवळ निर्वाचित सदस्य. (नामनिर्देशित सदस्यांना मतदानाचा अधिकार नाही).
•
उपराष्ट्रपती (Art 66): संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे सर्व सदस्य (निर्वाचित + नामनिर्देशित). (राज्य विधानसभांच्या सदस्यांचा यात सहभाग नसतो).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 3 (Statements a, b, d are correct, c is false)
Detailed Explanation:
•
Statement a is correct:
•
Originally, Article 66(1) provided that the Vice-President would be elected by members of both Houses of Parliament assembled at a joint meeting.
•
Statement b is correct:
•
The 11th Constitutional Amendment Act, 1961 abolished the requirement of a joint meeting and substituted it with an electoral college.
•
Statement c is false:
•
The Vice-Presidential electoral college consists of all members (both elected AND nominated) of both Houses of Parliament.
•
The statement incorrectly asserts it includes "elected members only". (Elected members only vote in Presidential elections).
•
Statement d is correct:
•
The 11th Amendment inserted Article 71(4), providing that the election of the President or Vice-President cannot be challenged on the ground of the existence of any vacancy in the electoral college.
Thus, statements a, b, and d are correct, and c is false.
Comparison of Presidential and Vice-Presidential Electoral Colleges:
1.
President (Art 54): Elected members of Lok Sabha + Elected members of Rajya Sabha + Elected members of State Legislative Assemblies (including Delhi and Puducherry). Nominated members do NOT participate.
2.
Vice-President (Art 66): ALL members of Lok Sabha + ALL members of Rajya Sabha (both elected and nominated). State assemblies do NOT participate.
