योग्य उत्तर: पर्याय (2) (a) आणि (b) फक्त
सविस्तर स्पष्टीकरण:
•
विखुरलेल्या वसाहती (Dispersed / Scattered Settlements):
•
ज्या मानवी वस्तीमध्ये घरे एकमेकांपासून लांब अंतरावर, विखुरलेल्या स्वरूपात शेतात किंवा डोंगराळ भागात विखुरलेली असतात, त्यांना विखुरलेल्या वस्त्या म्हणतात.
•
वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण:
•
विधान (a) बरोबर आहे: विखुरलेल्या वस्त्या या प्रामुख्याने उंचसखल डोंगराळ भागात, गवताळ प्रदेशात किंवा दाट जंगलांच्या प्रदेशात आढळतात, जेथे प्राकृतिक अडथळे, खाचखळगे आणि पर्यावरणातील प्रतिकूलतेमुळे घरे जवळजवळ बांधणे शक्य नसते. (उदा. सह्याद्रीच्या दुर्गम दर्‍याखोऱ्यातील वाड्या-पाडे, हिमालयातील गावे).
•
विधान (b) बरोबर आहे: अशा वस्त्यांमध्ये घरे एकमेकांपासून दूर अंतरावर असतात आणि प्रत्येक वाडीमध्ये राहणाऱ्या लोकांची संख्याही खूप मर्यादित (कमी) असते.
•
विधान (c) चुकीचे आहे: विखुरलेल्या वस्त्यांमध्ये दळणवळण, रस्ते, बाजारपेठा, शाळा व रुग्णालये यांसारख्या नागरी सुविधा सहज उपलब्ध नसतात! उलट अशा सुविधांचा प्रचंड अभाव असतो. (सुविधांची सहज उपलब्धता हे 'एकवटलेल्या' किंवा 'केंद्रीभूत' वस्त्यांचे वैशिष्ट्य आहे).
•
म्हणून केवळ (a) आणि (b) ही विधाने योग्य आहेत.
मानवी वस्त्यांचे प्रमुख प्रकार:
1.
केंद्रीभूत / दाट वस्त्या (Nucleated/Clustered): घरे एकमेकांना लागून, सुपीक मैदानी प्रदेशात, पाण्याचे स्त्रोत असलेल्या ठिकाणी (उदा. गंगा-यमुना मैदान).
2.
विखुरलेल्या वस्त्या (Dispersed): घरे दूरदूर, डोंगराळ व वनक्षेत्रात (उदा. सह्याद्री, सातपुडा).
3.
रेषाकार वस्त्या (Linear): रस्ता, रेल्वे मार्ग किंवा नदीच्या काठाने एका सरळ रेषेत वसलेली घरे.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (2) (a) and (b) only
Detailed Explanation:
•
Nature of Dispersed Settlements:
•
Characterized by individual isolated farmsteads or small hamlets distributed widely across a territory without a cohesive nuclear core.
•
Evaluation of Analytical Statements:
•
Statement (a) is correct: Typically found in dissected terrains such as rugged hills, plateaus, dry scrublands, and dense forest belts, where adverse topography, fragmented arable soil, and harsh ecological conditions prevent compact nucleated living.
•
Statement (b) is correct: Residences are spatially separated by fields, pastures, or ridges, harboring small, low-density resident populations.
•
Statement (c) is incorrect: Modern infrastructure, paved roads, retail markets, primary healthcare centers, and educational institutions are not readily available; inhabitants typically experience severe physical isolation and limited civic amenities.
•
Hence, only statements (a) and (b) are correct.
Primary Patterns of Human Settlements:
1.
Nucleated / Clustered: Closely packed houses in fertile alluvial plains (e.g., Indo-Gangetic plain).
2.
Dispersed / Scattered: Isolated houses in rugged mountainous or forested terrain (e.g., Western Ghats, Himachal Pradesh).
3.
Linear: Settlements aligned along highways, riverbanks, or railway tracks.
