योग्य उत्तर पर्याय १ (विधाने 'अ' आणि 'ब' दोन्ही योग्य आहेत) आहे.
भारतातील नदीप्रणालीच्या (River Systems) भूरूपशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण:
1.
विधान 'अ' चे विश्लेषण:
•
सिंधू, गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा यांसारख्या प्रमुख हिमालयीन नद्या या 'पूर्ववर्ती नद्या' (Antecedent Rivers) आहेत.
•
हिमालयाची निर्मिती होत असताना या नद्यांनी आपले मूळ प्रवाह कायम ठेवण्यासाठी पर्वतांचे तीव्र उर्ध्वगामी क्षरण (Downcutting) करून प्रचंड खोल घळया (Gorges) तयार केल्या.
•
या नद्या बृहद हिमालय (Great Himalayas), मध्य हिमालय (Lesser Himalayas) आणि बाह्य हिमालयातील शिवालिक टेकड्या (Shivalik Hills) ओलांडून शेवटी भाबर आणि तराईमार्गे उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेशात प्रवेश करतात.
•
म्हणून विधान 'अ' पूर्णतः योग्य आहे.
2.
विधान 'ब' चे विश्लेषण:
•
भारतीय द्वीपकल्पावर प्राचीन काळी झालेल्या भू-विवर्तनिकी हालचालींमुळे व भूभ्रंशामुळे (Faulting) खचदऱ्यांची (Rift Valleys) निर्मिती झाली.
•
द्वीपकल्पीय नद्यांपैकी नर्मदा आणि तापी या प्रमुख नद्या विंध्य आणि सातपुडा पर्वतरांगांमधील भूभ्रंशांद्वारे तयार झालेल्या खचदऱ्यांमधून (Rift Valleys) पश्चिमेकडे वाहतात. तसेच दामोदर नदी देखील गोंडवाना खचदरीतून वाहते.
•
म्हणून विधान 'ब' देखील पूर्णतः योग्य आहे.
दोन्ही विधाने बरोबर असल्याने पर्याय १ अचूक आहे.
•
नर्मदा नदी ही विंध्य आणि सातपुडा पर्वतांमधील खचदरीतून पश्चिमेस वाहत जाऊन खंभाताच्या आखातात अरबी समुद्रास मिळते.
•
तापी नदी ही सातपुडा आणि अजिंठा टेकड्यांमधील खचदरीतून वाहते.
•
या दोन्ही नद्या त्रिभूज प्रदेश (Delta) तयार न करता खाडी / मुखखाडी (Estuary) तयार करतात.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option 1 (Statements 'A' and 'B' both are correct).
Geomorphological analysis of Indian river systems:
1.
Analysis of Statement 'A':
•
Major Himalayan rivers (Indus, Ganga, Brahmaputra) are antecedent rivers that predate the uplift of the Himalayan mountain system.
•
As the Himalayas were uplifted during the Tertiary period, these rivers incised deep V-shaped valleys and majestic gorges across the Greater, Lesser, and Outer Himalayas (Shivalik Hills), finally debouching into the Indo-Gangetic Plains at foothill transition zones like Haridwar.
•
Hence, Statement 'A' is correct.
2.
Analysis of Statement 'B':
•
Major Peninsular rivers such as the Narmada and Tapi (Tapti) flow through structural rift valleys (grabens) formed by tectonic faulting and subsidence during the fracturing of the Indian continental plate.
•
The Narmada flows through the rift valley bounded by the Vindhyan Range to the north and the Satpura Range to the south. The Damodar River also flows through a faulted rift trough.
•
Hence, Statement 'B' is correct.
Both statements 'A' and 'B' are correct.
Unlike the majority of peninsular rivers that flow eastward into the Bay of Bengal and form large deltas (Godavari, Krishna, Mahanadi, Cauvery), the Narmada and Tapi flow westwards through fault-guided rift valleys into the Arabian Sea and form estuaries instead of deltas.
