योग्य उत्तर: पर्याय (3) (a) - (iii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (ii)
सविस्तर स्पष्टीकरण:
भूगर्भशास्त्रामध्ये क्षितीजसमांतर भू-हालचालींमुळे व संपीडन बलामुळे (Compressional Force) खडकांच्या थरांना पडणाऱ्या घड्यांचे / वल्यांचे प्रकार (Types of Folds) आणि त्यांची वैशिष्ट्ये:
•
(a) एकनत वली (Monoclinal Fold) $\rightarrow$ (iii) एक भुजा मंद व दुसरी लंबवत:
•
या वलीमध्ये खडकाची एक बाजू (भुजा) मंद उताराची असते, तर दुसरी भुजा अत्यंत तीव्र किंवा जवळजवळ काटकोनात (लंबवत) झुकलेली असते.
•
(b) समनत वली (Isoclinal Fold) $\rightarrow$ (i) दोन्ही भुजा समांतर पण एका बाजूला झुकलेल्या:
•
जेव्हा संपीडन बल दोन्ही बाजूंनी अतिशय तीव्र असते, तेव्हा वलीच्या दोन्ही भुजा एकमेकांना तंतोतंत समांतर बनतात आणि एकाच दिशेने सारख्याच कोनात झुकलेल्या असतात.
•
(c) परिवलित वली (Recumbent Fold) $\rightarrow$ (iv) दोन्ही भुजा समांतर व भूपृष्ठासह समांतर:
•
प्रचंड दाबामुळे जेव्हा वलीचा अक्ष इतका झुकतो की वलीच्या दोन्ही भुजा एकमेकांना समांतर होतात आणि त्या भूपृष्ठाशी (जमिनीशी) पूर्णपणे क्षितीजसमांतर (आडव्या) होतात, तेव्हा तिला 'परिवलित वली' म्हणतात.
•
(d) प्रतिवलित वली (Overturned Fold) $\rightarrow$ (ii) एक भुजा दुसऱ्या भुजेवर उलटलेली:
•
यामध्ये एका बाजूचा दाब दुसऱ्या बाजूपेक्षा खूप जास्त असल्याने वलीची एक भुजा उभ्या अक्षाच्या पलीकडे जाऊन दुसऱ्या भुजेवर अक्षरशः उलटलेली (Overturned) असते.
•
म्हणून अचूक जोडी (a) - (iii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (ii) ही आहे.
•
सममित वली (Symmetrical Fold): दोन्ही भुजांचे उतार व कोन समान असतात.
•
असममित वली (Asymmetrical Fold): दोन्ही भुजांचे उतार असमान असतात.
•
नापे (Nappe): जेव्हा परिवलित वलीच्या अक्षावर प्रचंड दाब पडून ती तुटते आणि खडकाचा थर मूळ स्थानापासून मैलोन्-मैल लांब जाऊन दुसऱ्या खडकावर घसरतो, तेव्हा त्या संरचनेला 'नापे' म्हणतात (उदा. हिमालयातील काश्मीर नापे).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) (a) - (iii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (ii)
Detailed Explanation:
Structural Geology classification of tectonic folds generated under compressional stress:
•
(a) Monoclinal Fold $\rightarrow$ (iii) One limb inclined and the other perpendicular:
•
A step-like fold in rock strata where horizontal beds flex into an inclined steep or near-vertical limb before flattening out again.
•
(b) Isoclinal Fold $\rightarrow$ (i) Both limbs parallel but inclined to one side:
•
Extreme lateral compression causes both limbs to dip at identical angles in the same direction, rendering the limbs parallel to each other.
•
(c) Recumbent Fold $\rightarrow$ (iv) Both limbs parallel to each other and the ground:
•
Compressive force overturns the fold until its axial plane is driven completely horizontal, with both limbs lying parallel to the ground surface.
•
(d) Overturned Fold $\rightarrow$ (ii) One limb turned over the other limb:
•
Asymmetric stress forces one limb past the vertical, causing it to invert and fold over the other limb beyond $90^\circ$.
•
Thus, the exact match is (a) - (iii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (ii).
•
Symmetrical Fold: Axial plane is vertical; both limbs dip symmetrically at equal angles.
•
Asymmetrical Fold: Limbs dip at unequal angles in opposite directions.
•
Nappe Formation: When recumbent folds fracture along shear thrust planes and displace across dozens of kilometers over younger rocks (prevalent in the Himalayas).
