योग्य उत्तर: पर्याय (2) (a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (iv)
सविस्तर स्पष्टीकरण:
भूरूपशास्त्रामध्ये (Geomorphology) जलप्रवाहांचे प्रकार (Types of Streams / Drainage System) आणि त्यांची अचूक वैशिष्ट्ये:
•
(a) अनुवर्ती प्रवाह (Consequent Stream) $\rightarrow$ (ii) मूळ उताराने नियंत्रित प्रवाह:
•
भूभागाच्या मूळ प्रादेशिक उताराला अनुसरून वाहणाऱ्या पहिल्या प्रवाहाना 'अनुवर्ती प्रवाह' म्हणतात. भूपृष्ठाचा जो मूळ उतार असतो, त्यानुसार हे प्रवाह वाहतात.
•
(b) प्रत्यनुवर्ती प्रवाह (Obsequent Stream) $\rightarrow$ (iii) खडकाच्या नतीच्या (Dip) विरुद्ध वाहणे:
•
हे प्रवाह खडकांच्या थरांच्या मूळ नतीच्या (Dip of rock strata) किंवा मुख्य अनुवर्ती प्रवाहाच्या प्रवाहाच्या दिशेच्या तंतोतंत विरुद्ध दिशेने वाहतात.
•
(c) परावर्ती प्रवाह (Subsequent Stream) $\rightarrow$ (i) दृश्यांशामधून दरी तयार होऊन प्रवाह वाहणे:
•
हे प्रवाह अनुवर्ती प्रवाहाची निर्मिती झाल्यानंतर खडकांच्या रचनेतील कमजोर थरांवर (कमकुवत खडकांवरून) किंवा दृश्यांशाच्या (Strike of rocks / outcrop) दिशेने झीज करून आपली दरी विकसित करतात.
•
(d) गुंफित प्रवाह (Braided Stream) $\rightarrow$ (iv) प्रवाहाची आपापसात जोडलेली व्युव्हरचना:
•
जेव्हा नदीच्या पात्रात गाळ, वाळू व दगडांचे संचयन जास्त होते, तेव्हा मुख्य प्रवाह अनेक लहान-लहान शाखांमध्ये विभागला जातो आणि ते जलप्रवाह एकमेकांत गुंतून जाळ्यासारखी रचना (Interconnected network of channels) तयार करतात.
•
म्हणून अचूक जोडी (a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (iv) ही आहे.
•
वृक्षाकार जलप्रणाली (Dendritic Pattern): झाडाच्या फांद्यांसारखी रचना (उदा. दख्खनच्या पठारावरील नद्या - गोदावरी, भीमा, कृष्णा).
•
जाळीदार जलप्रणाली (Trellis Pattern): उपनद्या मुख्य नदीला काटकोनात मिळतात.
•
केंद्रोत्सारी जलप्रणाली (Radial Pattern): पर्वताच्या किंवा घुमटाच्या शिखरावरून सर्व दिशांना नद्या वाहतात (उदा. अमरकंटक पर्वत - नर्मदा आणि सोन नद्या).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (2) (a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (iv)
Detailed Explanation:
Geomorphological classification of stream development relative to underlying geological structure and slope topography:
•
(a) Consequent Stream $\rightarrow$ (ii) Flow controlled by original slope:
•
Direct initial streams whose course is consequence of and governed by the initial regional slope and contour of the newly exposed land surface.
•
(b) Obsequent Stream $\rightarrow$ (iii) Flowing opposite to the dip of rock:
•
Secondary streams flowing in a direction contrary to the dip of the geological strata and opposite to the initial consequent master stream (often carving scarp faces).
•
(c) Subsequent Stream $\rightarrow$ (i) Stream develops valley across outcrop:
•
Streams developed independently along belts of structurally weak rocks or parallel to the strike of rock outcrops, carving strike valleys.
•
(d) Braided Stream $\rightarrow$ (iv) Maze of interconnected channels:
•
A stream consisting of multiple intertwined, interlacing, and constantly shifting shallow channels divided by transient alluvial sandbars/islands.
•
Therefore, the matching alignment is (a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (iv).
•
Dendritic Drainage: Tree-like branching pattern found in uniform lithology (e.g., Godavari and Krishna across the Deccan Traps).
•
Radial Drainage: Streams radiate outward in all directions from a central highland dome (e.g., Amarkantak plateau spawning Narmada and Son).
•
Centripetal Drainage: Streams converge towards a central depression/lake (e.g., Loktak Lake).
