योग्य उत्तर: `a - IV, b - III, c - II, d - I` (पर्याय २)
सविस्तर विश्लेषण:
कार्यकारी प्रमुखाला (राष्ट्रपतींना) कायदेमंडळाने पारित केलेल्या विधेयकांवर प्राप्त असलेल्या नकाराधिकारांचे (Veto Powers) वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे:
| नकाराधिकाराचा प्रकार | व्याख्या / वैशिष्ट्य |
|---|
| :--- | :--- |
| a. परिपूर्ण नकाराधिकार (Absolute Veto) | IV. विधेयकाची मंजुरी रोखणे (Withholding assent): राष्ट्रपती विधेयकाला संमती देण्याचे नाकारतात, ज्यामुळे विधेयक संपुष्टात येते. (उदा. खाजगी सदस्यांचे विधेयक किंवा मंत्रिमंडळ बदलल्यास). |
| b. अर्हताप्राप्त नकाराधिकार (Qualified Veto) | III. विधिमंडळाच्या जास्तीच्या बहुमताने अधिलिखित (Overridden by higher majority): विधिमंडळाने विशेष/जास्तीच्या बहुमताने विधेयक पुन्हा संमत केल्यास राष्ट्रपतींचा नकाराधिकार निष्प्रभ होतो. (हा अमेरिकेच्या अध्यक्षांना प्राप्त आहे; भारतीय राष्ट्रपतींकडे हा अधिकार नाही). |
| c. निलंबनकारी नकाराधिकार (Suspensive Veto) | II. विधिमंडळाच्या सामान्य बहुमताने अधिलिखित (Overridden by ordinary majority): राष्ट्रपती विधेयक पुनर्विचारासाठी परत पाठवतात, परंतु संसदेने ते साध्या बहुमताने पुन्हा पारित केल्यास राष्ट्रपतींना संमती द्यावीच लागते. |
| d. पॉकेट नकाराधिकार (Pocket Veto) | I. विधेयक मंजूर केले किंवा नाकारले किंवा परत पाठवले जात नाही: राष्ट्रपती विधेयकावर कोणताही निर्णय न घेता ते अनिश्चित काळासाठी प्रलंबित ठेवतात. (भारतीय घटनेत राष्ट्रपतींसाठी संमती देण्याची कोणतीही कालमर्यादा नमूद नाही). |
योग्य जोड्या: a - IV, b - III, c - II, d - I.
१९८६ मध्ये तत्कालीन राष्ट्रपती ग्यानी झैल सिंग यांनी 'भारतीय टपाल कार्यालय (दुरुस्ती) विधेयक, १९८६' (Indian Post Office Amendment Bill) संदर्भात पहिल्यांदा पॉकेट नकाराधिकाराचा (Pocket Veto) वापर केला होता.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: `a - IV, b - III, c - II, d - I` (Option 2)
Detailed Analysis:
The veto powers available to the executive head over bills passed by the legislature are classified into four major types:
| Veto Type | Characteristic / Definition |
|---|
| :--- | :--- |
| a. Absolute Veto | IV. Withholding of assent to the bill: The executive withholds assent, thereby terminating the bill. In India, this is exercised for private members' bills or when the cabinet resigns before assent. |
| b. Qualified Veto | III. Overridden by higher majority: Can be overridden by the legislature with a special/higher majority. Possessed by the US President; not available to the President of India. |
| c. Suspensive Veto | II. Overridden by ordinary majority: The President returns the bill for reconsideration, but if Parliament passes it again with an ordinary majority, the President must grant assent. |
| d. Pocket Veto | I. Neither ratifies nor rejects nor returns the bill: The executive keeps the bill pending indefinitely without taking any action. |
Hence, the correct matching is: a - IV, b - III, c - II, d - I.
American President must return a bill within 10 days, but Indian President has no constitutional time limit to take action, leading to the famous remark: "The pocket of the Indian President is larger than that of the American President".
