योग्य उत्तर: पर्याय (1) विधान (b) आणि (c) योग्य आहेत
सविस्तर स्पष्टीकरण:
•
महाराष्ट्रातील शेती व मृदा समस्यांचे विश्लेषण:
•
विधान (a) चे विश्लेषण:
•
"मातीची धूप ही शेतीमध्ये गंभीर समस्या नाही" - हे विधान पूर्णपणे चुकीचे आहे. महाराष्ट्रात विशेषतः अवर्षणप्रवण भागात आणि सह्याद्रीच्या उतारावर पाण्याच्या व वाऱ्याच्या प्रवाहामुळे होणारी मातीची धूप (Soil Erosion) ही शेतीसमोरील अत्यंत गंभीर आणि उत्पादकता घटवणारी मुख्य पर्यावरणीय समस्या आहे.
•
विधान (b) चे विश्लेषण:
•
नद्यांना येणारे तीव्र महापूर, सह्याद्री व इतर भागातील अनियंत्रित जंगलतोड (Deforestation), आणि कुरणांवर होणारी अतिरिक्त व अनिर्बंध गुरांची चराई (Overgrazing) यामुळे जमिनीवरील वनस्पतींचे आच्छादन नष्ट होते आणि मातीची मोठ्या प्रमाणावर धूप होते. (विधान b योग्य आहे)
•
विधान (c) चे विश्लेषण:
•
पश्चिम महाराष्ट्रातील (कोल्हापूर, सांगली, सातारा, पुणे, सोलापूर) ऊस पिकाखालील कालवा सिंचन क्षेत्रात प्रमाणापेक्षा जास्त पाणी दिल्यामुळे (Over-irrigation) जमिनी क्षारपड व पाणथळ (Saline and Waterlogged Soils) झाल्या आहेत. जमिनीतील पाण्याचा निचरा न झाल्याने भूगर्भातील विद्राव्य क्षार केशिका आकर्षणाने (Capillary Action) पृष्ठभागावर जमा होतात. (विधान c योग्य आहे)
•
म्हणून विधाने (b) आणि (c) योग्य आहेत.
•
महाराष्ट्रातील बहुतांश पठारावर बेसाल्ट खडकाच्या विघटनाने तयार झालेली काळी कापसाची माती (रेगूर मृदा - Regur Soil) आढळते.
•
रेगूर मातीत मोंटमोरिलोनाइट (Montmorillonite) खनिज असल्याने तिची ओलावा टिकवून ठेवण्याची क्षमता प्रचंड असते, मात्र जास्त पाण्यामुळे ती सहज क्षारपड बनते.
•
क्षारपड जमिनी सुधारण्यासाठी जिप्सम (Gypsum) चा वापर केला जातो.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (1) Statements (b) and (c) are correct
Detailed Explanation:
•
Agronomic and Soil Degradation Profile of Maharashtra:
•
Evaluation of Statement (a):
•
Asserting that soil erosion is not a serious problem is wholly false. Topsoil erosion via sheet and gully wash represents one of the most critical agricultural detriments across the state, drastically depleting topsoil humus and micro-nutrients.
•
Evaluation of Statement (b):
•
High-intensity monsoon river flooding, anthropogenic deforestation across watershed catchments, and unmanaged overgrazing stripping vegetative canopy cover accelerate severe runoff and soil erosion. (Statement b is correct)
•
Evaluation of Statement (c):
•
Excessive flood irrigation in canal-commanded sugarcane tracts (notably in Western Maharashtra) has induced extensive waterlogging and secondary salinization. Prolonged stagnation brings deep mineral salts to the rhizosphere via capillary action. (Statement c is correct)
•
Hence, statements (b) and (c) are correct.
•
Black Cotton Soil (Regur): Dominates the Maharashtra plateau, derived from Deccan basalt weathering; rich in clay mineral Montmorillonite possessing high moisture retentiveness.
•
For reclamation of sodic/alkali soils, the chemical amendment Gypsum ($CaSO_4 \cdot 2H_2O$) is standardly applied.
