जीवित आणि व्यक्तिगत स्वातंत्र्याचे संरक्षण (अनुच्छेद-21) या हक्कामध्ये.......चा समावेश होतो: अ) संपाचा हक्क ब) परदेशगमन करण्याचा हक्क क) जीवनावश्यक बाबीसंदर्भात कैद्यांचा हक्क ड) बोनसचा हक्क इ) एकांतवासाच्या शिक्षेविरुद्धचा हक्क पर्यायी उत्तरे:
EN
Protection of life and personal liberty under Article 21 includes which of the following rights?
a) Right to strike
b) Right to travel abroad
c) Right of prisoners to basic necessities of life
d) Right to bonus
e) Right against solitary confinement
Alternative Answers:
अचूक उत्तर: पर्याय (2) ब, क, इ
सविस्तर घटनात्मक व न्यायिक विश्लेषण:
सर्वोच्च न्यायालयाने विविध ऐतिहासिक निवाड्यांमध्ये अनुच्छेद 21 चा विस्तार करून अनेक मानवी अधिकारांना मूलभूत हक्कांचा दर्जा दिला आहे:
•
विधान (ब) समाविष्ट आहे: परदेशगमन करण्याचा हक्क (Right to travel abroad) हा *मनेका गांधी विरुद्ध भारत सरकार (1978)* खटल्यात अनुच्छेद 21 अंतर्गत मूलभूत हक्क घोषित करण्यात आला.
•
विधान (क) समाविष्ट आहे: कैद्यांना जीवनावश्यक बाबी मिळण्याचा हक्क हा *सुनील बात्रा (1978)* आणि *फ्रान्सिस कोराली मुल्लीन (1981)* खटल्यांत अनुच्छेद 21 मधील मानवी सन्मानाच्या अधिकाराचा भाग मानला गेला.
•
विधान (इ) समाविष्ट आहे: एकांतवासाच्या शिक्षेविरुद्धचा हक्क (Right against solitary confinement) हा *सुनील बात्रा खटला (1978)* मध्ये अनुच्छेद 21 अंतर्गत मूलभूत हक्क ठरवण्यात आला.
•
वगळलेले अधिकार:
•
संपाचा हक्क (Right to strike - विधान अ): हा मूलभूत हक्क नाही, असे *टी. के. रंगराजन विरुद्ध तमिळनाडू सरकार (2003)* खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले.
•
बोनसचा हक्क (Right to bonus - विधान ड): हा केवळ वैधानिक (Statutory) अधिकार आहे, मूलभूत हक्क नाही.
म्हणून केवळ ब, क आणि इ हे अधिकार अनुच्छेद 21 मध्ये समाविष्ट होतात.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
📌 MPSC परीक्षा टीप:
•
अनुच्छेद 21 मधील समाविष्ट हक्क (*मनेका गांधी 1978* नंतर):
•
परदेशगमनाचा हक्क.
•
सन्मानाने जगण्याचा हक्क.
•
गोपनीयतेचा हक्क (*पुट्टास्वामी खटला 2017*).
•
मोफत कायदेविषयक साहाय्य.
•
एकांतवासाच्या शिक्षेविरुद्ध हक्क.
•
समाविष्ट नसलेले: संपाचा हक्क (Strike) हा मूलभूत हक्क नाही (*रंगराजन केस*).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (2) b, c, e
Detailed Constitutional and Judicial Analysis:
Through dynamic judicial interpretation, particularly following *Maneka Gandhi v. Union of India (1978)*, the Supreme Court has expanded Article 21 to encompass various implicit rights:
•
Statement (b) is included: Right to travel abroad was affirmed as an integral part of personal liberty under Article 21 in *Maneka Gandhi (1978)*.
•
Statement (c) is included: Right of prisoners to basic necessities of life and humane treatment was recognized in *Francis Coralie Mullin (1981)* and *Sunil Batra (1978)*.
•
Statement (e) is included: Right against solitary confinement was upheld as a fundamental right under Article 21 in *Sunil Batra v. Delhi Administration (1978)*.
•
Excluded Rights:
•
Right to strike (Statement a): The Supreme Court ruled in *T.K. Rangarajan v. Government of Tamil Nadu (2003)* that government employees have no fundamental or legal right to go on strike.
•
Right to bonus (Statement d): A statutory right governed by the Payment of Bonus Act, not a fundamental right under Article 21.
Therefore, b, c, and e are included in Article 21.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
📌 MPSC Exam Tip:
•
Article 21 Expanded Rights: Right to travel abroad (*Maneka Gandhi*), Right to privacy (*Puttaswamy*), Right against solitary confinement (*Sunil Batra*).
•
Not a Fundamental Right: Right to Strike (*T.K. Rangarajan, 2003*).