योग्य उत्तर: पर्याय १ (१, २, ३, ४ सर्व योग्य आहेत)
सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतातील 'प्रतोद' (Whip in India):
प्रतोद हा राजकीय पक्षाने विधिमंडळात पक्षाची धोरणे व शिस्त राखण्यासाठी नियुक्त केलेला अधिकृत पदाधिकारी असतो:
•
विधान १ योग्य आहे: विधीमंडळाच्या सभागृहात पक्षाचे सदस्य उपस्थित राहतील आणि पक्षाच्या धोरणानुसारच मतदान करतील, ही पक्षशिस्त राखण्याची जबाबदारी प्रतोदाची असते.
•
विधान २ योग्य आहे: 'व्हिप' (प्रतोद) ही संकल्पना भारताने ब्रिटिश संसदीय शासन पद्धतीतून स्वीकारली आहे. (घटनेत किंवा संसदेच्या नियमावलीत प्रतोद या पदाचा उल्लेख नाही; ती संसदीय संकेतांवर आधारित आहे).
•
विधान ३ योग्य आहे: संसदेत किंवा विधिमंडळात मुख्य प्रतोद (Chief Whip) असतात आणि त्यांना सहाय्य करण्यासाठी उप-प्रतोद व अतिरिक्त प्रतोद नियुक्त केले जाऊ शकतात.
•
विधान ४ योग्य आहे: राष्ट्रपती पदाच्या निवडणुकीत राजकीय पक्ष कोणताही 'व्हिप' जारी करू शकत नाहीत. निवडणूक आयोगाच्या आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्देशानुसार राष्ट्रपती निवडणुकीत गुप्त मतदान (Secret Ballot) असते आणि आमदार/खासदार आपल्या सद्सद्विवेकबुद्धीनुसार मतदान करण्यास स्वतंत्र असतात.
त्यामुळे दिलेली चारीही विधाने (१, २, ३ आणि ४) पूर्णतः योग्य आहेत.
प्रतोद (Whip) विषयी कायदेशीर स्थिती:
१.
पक्षाच्या व्हिपचे उल्लंघन केल्यास सदस्यावर १० व्या अनुसूचीनुसार (पक्षांतरबंदी कायदा, १९८५) अपात्रतेची कारवाई होऊ शकते.
२.
अपवाद: राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपती निवडणुकीत पक्षादेश (व्हिप) लागू होत नाही.
३.
'व्हिप' या पदाचा भारतीय संविधानात कोणताही उल्लेख नाही.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 1 (1, 2, 3, 4)
Detailed Explanation:
The Institution of the Whip in India:
•
Statement 1 is correct: The whip is responsible for maintaining party discipline, ensuring maximum member attendance, and securing compliance with party lines during floor divisions.
•
Statement 2 is correct: The office of the whip is inherited directly from the British Westminster parliamentary tradition. (It is based on parliamentary conventions and is not defined in the Constitution).
•
Statement 3 is correct: Political parties typically designate a Chief Whip, aided by Deputy and Assistant/Additional Whips.
•
Statement 4 is correct: Political parties cannot issue a whip for Presidential and Vice-Presidential elections. Voting in Presidential elections is conducted via secret ballot (Article 55), and issuing a whip is prohibited to protect freedom of voting conscience.
Therefore, all four statements (1, 2, 3, and 4) are correct.
Constitutional Context of the Whip:
•
Violation of a party whip invites disqualification under the Tenth Schedule (Anti-Defection Law, 1985).
•
Strictly prohibited in Presidential and Vice-Presidential elections.
•
Neither mentioned in the Constitution nor in the Rules of Procedure.
