योग्य उत्तर: पर्याय (3) विधान (a) आणि (c)
सविस्तर स्पष्टीकरण:
•
भाभर मैदान (Bhabar Plains):
•
शिवालिक टेकड्यांच्या पायथ्याशी सिंधू नदीपासून तीस्ता नदीपर्यंत सुमारे 8 ते 16 किलोमीटर रुंदीचा पसरलेला हा एक सलग खडे, गोटे आणि वाळूचा गाळाचा पट्टा (Alluvial Fan Belt) आहे.
•
विधानांचे परीक्षण:
•
विधान (a) - सच्छिद्रता खूप जास्त आणि नद्यांचे लुप्त होणे:
•
पर्वतावरून खाली उतरताना हिमालयातील नद्यांनी आणलेले मोठे दगड-गोटे आणि खडकांचे तुकडे शिवालिकच्या पायथ्याशी जमा होतात. या थरांमध्ये मोठे खडे असल्याने त्यांची सच्छिद्रता (Porosity) प्रचंड जास्त असते.
•
यामुळे डोंगरावरून येणाऱ्या लहान नद्या आणि ओहोळ या सच्छिद्र गोट्यांच्या थराखाली जमिनीखाली लुप्त होतात आणि त्यांचा प्रवाह भूपृष्ठावरून दिसेनासा होतो. (विधान a बरोबर आहे)
•
विधान (b) - पिकांसाठी योग्य:
•
भाभर पट्ट्यात केवळ दगड, गोटे आणि रेती असल्याने पाणी पृष्ठभागावर साचत नाही आणि मातीचा कस नसतो. त्यामुळे भाभर पट्टा शेती व पिकांसाठी अत्यंत अयोग्य (Unsuitable for crops) आहे.
•
शेतीसाठी भाभरच्या दक्षिणेकडील दलदलीचा व सुपीक असलेला 'तराई' (Terai) पट्टा योग्य असतो. त्यामुळे विधान b चुकीचे आहे.
•
विधान (c) - गुराखी गुर्जर रहिवासी:
•
भाभरच्या भागात शेती शक्य नसल्याने तेथील प्रमुख स्थानिक रहिवासी हे पशुपालन करणारे आणि गुरे पाळणारे गुर्जर (Gujjars) व बकरवाल समुदाय आहेत, जे आपल्या जनावरांसह ऋतूनुसार स्थलांतर (Transhumance) करतात. (विधान c बरोबर आहे)
•
म्हणून विधान (a) आणि (c) योग्य आहेत.
•
उत्तर भारतीय मैदानांचे उत्तरेकडून दक्षिणेकडे भूरूपशास्त्रीय वर्गीकरण:
1.
भाभर (Bhabar): 8-16 किमी सच्छिद्र गोट्यांचा पट्टा; नद्या लुप्त होतात; शेतीसाठी अयोग्य.
2.
तराई (Terai): 15-30 किमी दलदलीचा आणि घनदाट जंगलांचा पट्टा; नद्या पुन्हा प्रकट होतात; भात, गहू, उसासाठी सुपीक.
3.
भांगर (Bhangar): जुन्या गाळाचे उंचावरील मैदान; कॅल्शियमच्या गाठी (कंकर) आढळतात.
4.
खादर (Khadar): दरवर्षी पूर येणारा नवीन गाळाचा अत्यंत सुपीक सखल पट्टा.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) Statements (a) and (c)
Detailed Explanation:
•
Bhabhar Plains (Shiwalik Foothills):
•
A narrow belt about 8 to 16 km wide stretching along the foothills of the Shiwaliks from the Indus to the Tista.
•
Evaluation of Statements:
•
Statement (a) - High Porosity and Disappearance of Streams:
•
Formed by the coalescing of alluvial fans composed of coarse unsorted boulders, pebbles, and gravel deposited by Himalayan torrents descending from the mountains.
•
The porosity of these coarse gravel deposits is exceedingly high, causing surface streams to sink underground and disappear from the surface. (Statement a is correct)
•
Statement (b) - Suitability for Crops:
•
Because the topsoil is dry, coarse, and unable to retain moisture, the Bhabhar belt is wholly unsuitable for agriculture. Only deeply rooted trees survive here. Agricultural cultivation thrives in the damp, marshy Terai belt located immediately to its south. (Statement b is incorrect)
•
Statement (c) - Pastoral Gujjar Inhabitants:
•
The traditional pastoral inhabitants of the Bhabhar tract are cattle-rearing Gujjars and Bakerwals engaged in seasonal transhumance livestock grazing. (Statement c is correct)
•
Hence, statements (a) and (c) are correct.
•
Zonational Sequence of the Indo-Gangetic Plains (North to South):
1.
Bhabhar: Coarse boulder zone; streams disappear underground; unsuitable for crops.
2.
Terai: Marshy, ill-drained forested belt; streams re-emerge; highly fertile for sugarcane and rice.
3.
Bhangar: Elevated terrace of older alluvium containing calcareous nodules (*Kankar*).
4.
Khadar: Low-lying, annually inundated floodplains composed of brand-new fertile silt.
