योग्य उत्तर: पर्याय (3) (b) आणि (c)
सविस्तर स्पष्टीकरण:
•
सुपोषण (Eutrophication):
•
पाण्यात नायट्रोजन आणि फॉस्फरस यांसारख्या पोषक द्रव्यांचे (Nutrients) प्रमाण अत्यधिक वाढून शैवाल (Algal bloom) आणि जलपर्णीची बेसुमार वाढ होण्याच्या प्रक्रियेला 'सुपोषण' म्हणतात.
•
विधानांचे विश्लेषण:
•
(b) लेंटिक (Lentic - शांत/स्थिर पाणी) जलाशयात घडते: सुपोषण प्रामुख्याने स्थिर पाण्याच्या परिसंस्थेत (Lentic ecosystems - सरोवरे, तलाव, डबकी) घडते, जेथे सेंद्रिय द्रव्ये आणि मृत जीवांचे अवशेष तळाशी हळूहळू साचतात (Accumulation of organic matter). (विधान b सत्य आहे; मराठी भाषांतरात 'नदीजीवी' ऐवजी मूळ इंग्रजीत 'lentic water' असा स्पष्ट उल्लेख आहे).
•
(c) सुरुवातीच्या टप्प्यात माशांची वाढ: पोषक घटकांची वाढ झाल्याने प्राथमिक उत्पादकता वाढते आणि सुरुवातीला शैवाल हे लहान जलचर आणि शाकाहारी माशांसाठी मुबलक अन्न म्हणून उपलब्ध होते. (MPSC च्या अधिकृत उत्तरतालिकेनुसार b आणि c हे विधान योग्य मानले गेले आहे).
•
(d) असत्य विधान: सुपोषणाच्या अंतिम टप्प्यात शैवाल कुजल्यामुळे सूक्ष्मजीव पाण्यातील विरघळलेला ऑक्सिजन (DO) वेगाने वापरतात, ज्यामुळे ऑक्सिजनची तीव्र कमतरता (Hypoxia / Anoxia) निर्माण होते आणि पाण्याचा जैविक ऑक्सिजनची मागणी (BOD) प्रचंड वाढते. हे पाणी विषारी बनते व मानवी वापरासाठी अजिबात सुरक्षित नसते.
जलीय परिसंस्थेचे प्रकार:
•
लेंटिक (Lentic): स्थिर किंवा संथ पाणी (उदा. तलाव, सरोवरे, दलदल).
•
लोटिक (Lotic): वेगाने वाहणारे पाणी (उदा. नद्या, ओढे, निर्झर).
•
सुपोषणामुळे विरघळलेला ऑक्सिजन (DO) घटतो आणि BOD (Biological Oxygen Demand) वाढतो, ज्यामुळे 'डेड झोन' (Dead Zones) तयार होतात.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) (b) and (c)
Detailed Explanation:
•
Eutrophication:
•
The enrichment of water bodies by inorganic plant nutrients (principally nitrates and phosphates from agricultural runoff and sewage), accelerating the proliferation of algae and aquatic macrophytes (*Algal Bloom*).
•
Analysis of Statements:
•
Statement (b) is correct: Eutrophication typically unfolds in lentic environments (stagnant, standing water bodies like lakes, reservoirs, ponds) where continuous siltation and organic settling allow organisms and their organic by-products to accumulate gradually over time.
•
Statement (c) is correct (as per official key): In initial early mesotrophic phases, nutrient enrichment and microalgal pulses boost primary aquatic production, offering abundant planktonic food for primary consumer fish.
•
Statement (d) is strictly false: Advanced eutrophication causes catastrophic microbial decomposition of dying blooms, depleting dissolved oxygen (DO) to create hypoxic / anoxic dead zones, accompanied by toxic cyanobacterial microcystins that render water lethal to aquatic life and totally unsafe for human consumption.
Limnology Terminology:
•
Lentic Ecosystems: Standing water (lakes, ponds, wetlands).
•
Lotic Ecosystems: Flowing water (rivers, brooks, rapids).
•
Eutrophication parameters: Dissolved Oxygen (DO) plummets; Biochemical Oxygen Demand (BOD) and Chemical Oxygen Demand (COD) skyrocket.
