भारताच्या अक्षवृत्तीय विस्तार आणि हवामानाच्या वैशिष्ट्यांसंदर्भातील खालील विधाने अभ्यासा: (a) भारताच्या जवळजवळ मध्यावरून जाणारे मकरवृत्त (Tropic of Capricorn) देशाचे दोन समान भाग करते आणि त्याच्या दक्षिणेकडील भाग उष्णकटिबंधात येतो. (b) या वृत्ताच्या उत्तरेकडील उर्वरित सर्व भूभाग उपोष्णकटिबंधात (Sub-tropics) मोडतो. (c) म्हणूनच, भारताच्या हवामानामध्ये उष्णकटिबंधीय तसेच उपोष्णकटिबंधीय अशा दोन्ही हवामानांची वैशिष्ट्ये एकवटलेली आढळतात. वरील विधानांपैकी कोणते विधान 'खरे नाही' (असत्य आहे)?
EN
Study the following statements regarding India's latitudinal extent and climatic characteristics:
(a) Almost half of the country lying south of the Tropic of Capricorn belongs to the tropical zone.
(b) The remaining area north of the Tropic lies in the sub-tropical zone.
(c) Consequently, India's climate embodies characteristics of both tropical and sub-tropical regimes.
Which of the above statements is NOT true?
योग्य उत्तर: पर्याय (३) - फक्त (a) हे विधान असत्य आहे.
विश्लेषण:
•
विधान (a) असत्य आहे: भारताच्या मध्यातून २३° ३०' उत्तर हे 'कर्कवृत्त' (Tropic of Cancer) जाते, 'मकरवृत्त' (Tropic of Capricorn - २३° ३०' दक्षिण) नाही! मकरवृत्त हे संपूर्णपणे दक्षिण गोलार्धात (ऑस्ट्रेलिया, दक्षिण आफ्रिका, ब्राझील) आहे.
•
विधाने (b) आणि (c) सत्य आहेत: कर्कवृत्तामुळे भारताचे दोन कटिबंधांत विभाजन होते:
१.
कर्कवृत्ताच्या दक्षिणेकडील द्वीपकल्पीय भारत 'उष्णकटिबंधात' (Tropical Zone) येतो, जेथे वर्षभर उच्च तापमान असते.
२.
कर्कवृत्ताच्या उत्तरेकडील भूभाग 'उपोष्णकटिबंधात' (Sub-tropical Zone) येतो, जेथे उन्हाळ्यात अति-उष्णता आणि हिवाळ्यात कडाक्याची थंडी असे विषम हवामान आढळते.
त्यामुळे भारताचे हवामान प्रामुख्याने 'उष्णकटिबंधीय मान्सून प्रकारचे' (Tropical Monsoon Climate) मानले जाते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
भारतातील कर्कवृत्त (२३.५° उत्तर) ८ राज्यांमधून जाते:
१.
गुजरात
२.
राजस्थान
३.
मध्य प्रदेश
४.
छत्तीसगड
५.
झारखंड
६.
पश्चिम बंगाल
७.
त्रिपुरा
८.
मिझोराम
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) - Only (a) is not true.
Analysis:
•
Statement (a) is false: The parallel of latitude bisecting India into two halves is the 'Tropic of Cancer' (23°30' N), NOT the Tropic of Capricorn (23°30' S). The Tropic of Capricorn lies entirely in the Southern Hemisphere.
•
Statements (b) and (c) are true: The Tropic of Cancer functions as a vital climatic divide:
1.
South of 23.5°N: Tropical India experiences high insolation and maritime moderation with no cold winter season.
2.
North of 23.5°N: Sub-tropical India experiences continental extremes (scorching summers and chilled winters).
Collectively, India's overall climate is defined as 'Tropical Monsoon'.
Distractor Analysis:
•
Only statement (a) is factually compromised by replacing Cancer with Capricorn.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
The Tropic of Cancer (23°30' N) passes through 8 Indian States:
Gujarat, Rajasthan, Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Jharkhand, West Bengal, Tripura, and Mizoram.