खालील वैशिष्ट्ये कोणत्या वस्ती प्रारूपाची आहेत? अ) वस्तीमधील रस्ते परस्परांना समांतर असतात. ब) वस्तीमधील रस्ते परस्परांना काटकोनात छेदतात. क) वस्तीमधील घरांच्या रांगा पहावयास मिळतात. ड) वस्तीमधील हमरस्ते किंवा लोहमार्ग परस्परांना ओलांडतात. पर्यायी उत्तरे:
EN
The following characteristics belong to which settlement pattern?
a) Roads in the settlement run parallel to each other.
b) Roads intersect each other at right angles.
c) Regular rows of houses are observed in the settlement.
d) Main roads or railways cross each other in the settlement.
Alternative Answers:
चौकोनाकृती किंवा ग्रिड वस्ती प्रारूप (Rectangular / Gridiron Pattern):
•
जेव्हा एखाद्या वस्तीमधील मुख्य रस्ते आणि अंतर्गत गल्ल्या एकमेकांना समांतर असतात व एकमेकांना काटकोनात (९०° अंशात) छेदतात, तेव्हा त्या वस्तीला 'चौकोनाकृती' किंवा 'काटकोनी प्रारूप' (Checkerboard / Gridiron Pattern) म्हणतात.
•
अशा वस्त्यांमध्ये घरे सरळ ओळीत/रांगांमध्ये असतात आणि वस्त्यांचे नियोजनबद्ध स्वरूप दिसते.
•
सुपीक सपाट मैदाने आणि आधुनिक नियोजित शहरे (उदा. चंदीगड, नवी मुंबई) यांमध्ये हे प्रारूप प्रामुख्याने दिसून येते.
त्यामुळे पर्याय ४ (चौकोनाकृती) अचूक उत्तर आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
प्रमुख वस्ती प्रारूपे:
•
रेषाकृती (Linear): रस्ते, रेल्वे मार्ग किंवा कालव्याच्या दोन्ही बाजूंस रेषेत वसलेली घरे.
•
त्रिज्याकार (Radial): अनेक रस्ते एका मध्यवर्ती चौकात एकत्र येतात व सर्व दिशांना पसरतात.
•
वर्तुळाकार (Circular): तलाव किंवा पाणवठ्याभोवती गोलाकार वसलेली घरे.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Rectangular / Gridiron Settlement Pattern (चौकोनाकृती प्रारूप):
•
When streets within a settlement are arranged parallel to one another and intersect at precise right angles (90 degrees), the layout forms a gridiron or rectangular pattern.
•
Dwellings in such settlements are aligned along uniform, orderly rows.
•
This morphology is characteristic of flat fertile plains and master-planned cities (e.g., Chandigarh, Navi Mumbai).
Therefore, Option 4 (Rectangular / Gridiron pattern) is the correct answer.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Major settlement patterns:
•
Linear pattern: Houses lined up along a single axis (road, railway track, river bank, or canal).
•
Radial pattern: Roads converge onto a central node/junction and radiate outwards.
•
Circular pattern: Dwellings ring around a central water body, lake, or village green.