हेन्री मोस्ले (Henry Moseley) यांनी मांडलेली 'आधुनिक आवर्त सारणी' (Modern Periodic Table) मूलद्रव्यांच्या खालीलपैकी कोणत्या मूलभूत गुणधर्मावर आधारित आहे?
EN
The 'Modern Periodic Table' developed by Henry Moseley is fundamentally based on which of the following properties of elements?
योग्य उत्तर पर्याय (४) अणूअंक (Atomic number) आहे.
स्पष्टीकरण:
•
सन १९१३ मध्ये इंग्लिश भौतिकशास्त्रज्ञ हेन्री मोस्ले (Henry Moseley) यांनी क्ष-किरण वर्णपटाच्या अभ्यासातून ($X$-ray spectroscopy) सिद्ध केले की मूलद्रव्याचे गुणधर्म त्याच्या अणुवस्तुमानापेक्षा त्याच्या अणूअंकाशी ($Z$) अधिक सुसंगत आहेत (त्यांचे सूत्र: $\sqrt{\nu} = a(Z - b)$).
•
यावरून आधुनिक आवर्त नियम (Modern Periodic Law) मांडण्यात आला: *"मूलद्रव्यांचे भौतिक आणि रासायनिक गुणधर्म हे त्यांच्या अणुअंकांचे आवर्तीफल असतात"* (The properties of elements are a periodic function of their atomic numbers).
•
आधुनिक आवर्तसारणीमध्ये मूलद्रव्यांची मांडणी वाढत्या अणुअंकानुसार ($Z$) केली गेली आहे, ज्यामध्ये ७ आडव्या ओळी (आवर्ते - Periods) आणि १८ उभे स्तंभ (गण - Groups) आहेत.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण (Distractor Analysis):
•
पर्याय ३ (अणूवस्तुमानांक): डोबेरायनर (त्रिके), न्यूलँड्स (अष्टके) आणि मेंडेलीव्ह (आवर्तसारणी) यांनी मूलद्रव्यांची मांडणी वाढत्या अणूवस्तुमानानुसार केली होती, ज्यामुळे अनेक त्रुटी (उदा. समस्थानिकांची जागा, कोबाल्ट-निकेल क्रम) निर्माण झाल्या होत्या.
•
पर्याय १ व २: हे गुणधर्म आवर्तसारणीच्या रचनेचा मूळ पाया नसून ते अणुअंकावर आणि इलेक्ट्रॉन संरूपणावर अवलंबून असणारे परिणाम आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
आवर्तसारणी विकासाचा तुलनात्मक तक्ता:
•
डोबेरायनरची त्रिके (१८१७): वाढता अणूवस्तुमानांक
•
न्यूलँड्सची अष्टके (१८६६): वाढता अणूवस्तुमानांक
•
मेंडेलीव्हची आवर्तसारणी (१८६९): वाढता अणूवस्तुमानांक
•
मोस्लेची आधुनिक आवर्तसारणी (१९१३): वाढता अणुअंक (Atomic Number).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (4) Atomic number.
Explanation:
•
In 1913, English physicist Henry Moseley showed through characteristic X-ray spectrum experiments that the frequency ($\nu$) of emitted X-rays is directly related to the nuclear charge / atomic number ($Z$) via Moseley's Law: $\sqrt{\nu} = a(Z - b)$.
•
This led to the formulation of the Modern Periodic Law: *"The physical and chemical properties of elements are periodic functions of their atomic numbers."*
•
Elements in the Modern Periodic Table (Long Form) are systematically arranged in increasing order of their Atomic Number ($Z$), comprising 7 horizontal rows (Periods) and 18 vertical columns (Groups).
Distractor Analysis:
•
Option 3 (Atomic mass): Earlier classification schemes by Dobereiner (Triads), Newlands (Octaves), and Mendeleev were based on increasing atomic mass, leading to anomalies regarding isotopic placement and inversion pairs (e.g., Ar-K, Co-Ni, Te-I).
•
Options 1 & 2: Subatomic counts and atomic radii are periodic consequences of nuclear charge and electronic configuration, not the foundational classification parameter.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
MPSC Historical Timeline of Periodic Classification:
•
Dobereiner's Triads (1817) ➔ Atomic mass
•
Newlands' Law of Octaves (1866) ➔ Atomic mass
•
Mendeleev's Periodic Table (1869) ➔ Atomic mass
•
Moseley's Modern Periodic Table (1913) ➔ Atomic Number ($Z$).