केंद्र सरकार आणि एक किंवा अधिक घटकराज्यांमधील घटनात्मक विवादांवर निर्णय देण्याचा भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाचा अधिकार संविधानाच्या कोणत्या अधिकारक्षेत्रांतर्गत (Jurisdiction) येतो?
EN
The power of the Supreme Court of India to decide federal disputes between the Government of India and one or more States falls under its:
योग्य उत्तर: (३) मूळ / प्रारंभिक अधिकारक्षेत्र (Original jurisdiction).
स्पष्टीकरण:
•
संविधानाच्या अनुच्छेद १३१ नुसार, संघराज्यीय विवादांमध्ये सर्वोच्च न्यायालयाला अनन्य आणि मूळ अधिकारक्षेत्र (Exclusive Original Jurisdiction) प्राप्त आहे.
•
अनुच्छेद १३१ अंतर्गत पुढील विवादांचा समावेश होतो:
१.
भारत सरकार विरुद्ध एक किंवा अधिक राज्ये.
२.
एका बाजूला भारत सरकार आणि एक वा अधिक राज्ये आणि दुसऱ्या बाजूला इतर राज्ये.
३.
दोन किंवा अधिक राज्यांमधील आपापसातील वाद.
•
'अनन्य' (Exclusive) म्हणजे असा खटला इतर कोणत्याही न्यायालयात दाखल करता येत नाही, केवळ सर्वोच्च न्यायालयातच दाखल करता येतो.
•
'मूळ' (Original) म्हणजे अपीलाच्या स्वरूपात न येता प्रथमच सर्वोच्च न्यायालयात असा दावा सुरू होतो.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
आंतरराज्यीय नदी पाणी वाद (कलम २६२), वित्त आयोगाच्या शिफारशींवरील वाद किंवा संविधानपूर्व करार हे अनुच्छेद १३१ च्या मूळ अधिकारक्षेत्रात येत नाहीत.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: (3) Original jurisdiction.
Explanation:
•
Under Article 131 of the Constitution, the Supreme Court has exclusive original jurisdiction in federal disputes involving legal rights:
1.
Between the Government of India and one or more States.
2.
Between the Government of India and any State(s) on one side and one or more other States on the other.
3.
Between two or more States.
•
"Exclusive" means no other court can entertain such disputes.
•
"Original" means the dispute comes directly to the Supreme Court in the first instance, not by way of appeal.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Inter-State water disputes (under Article 262) and matters referred to the Finance Commission are excluded from the Supreme Court's Article 131 original jurisdiction.