संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाच्या (UNDP) 'मानव विकास निर्देशांकात' (HDI) मानवाच्या सरासरी यशाचे मापन करण्यासाठी खालीलपैकी कोणत्या घटकांचा समावेश होतो? (a) दीर्घ व निरोगी आयुष्य (Life Expectancy at Birth) (b) शिक्षणातील ज्ञान (प्रौढ साक्षरता व शालेय शिक्षणाची सरासरी/अपेक्षित वर्षे) (c) दारिद्र्य रेषेखालील लोकसंख्येची प्रत्यक्ष टक्केवारी योग्य पर्याय निवडा:
EN
The United Nations Development Programme's (UNDP) Human Development Index (HDI) measures average achievement in which of the following dimensions?
(a) Long and healthy life
(b) Knowledge / Access to education
(c) Percentage of population living below the poverty line
Choose the correct option:
अचूक उत्तर पर्याय (४) - फक्त (a) आणि (b) हे आहे.
### सविस्तर विश्लेषण:
•
मानव विकास निर्देशांक (HDI):
•
संकल्पना: १९९० मध्ये पाकिस्तानी अर्थतज्ज्ञ महबूब-उल-हक आणि भारतीय नोबेल विजेते अमर्त्य सेन यांनी UNDP साठी HDI निर्देशांक विकसित केला.
•
HDI चे तीन मूलभूत आयाम (Dimensions) आणि त्यांचे निर्देशक:
१.
आरोग्य (Health): जन्माच्या वेळचे संभाव्य आयुर्मान (Life Expectancy at Birth) याद्वारे दीर्घ व निरोगी आयुष्याचे मापन होते. (विधान 'a' बरोबर)
२.
शिक्षण (Education / Knowledge):
•
२५ वर्षे व त्यावरील व्यक्तींच्या शालेय शिक्षणाची सरासरी वर्षे (Mean Years of Schooling)
•
शालेय वयाच्या बालकांच्या शालेय शिक्षणाची अपेक्षित वर्षे (Expected Years of Schooling). (विधान 'b' बरोबर)
३.
जीवनमान (Standard of Living): दरडोई स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न (GNI per capita in PPP $). दारिद्र्य रेषेखालील लोकांची टक्केवारी हा थेट HDI चा निर्देशांक नाही. (विधान 'c' चुकीचे)
•
निष्कर्ष: HDI मोजताना (a) आणि (b) चा थेट समावेश होतो, म्हणून पर्याय (४) अचूक ठरतो.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
२०१० मधील सुधारणा: २०१० पासून तिन्ही निर्देशांकांची सरासरी काढण्यासाठी अंकगणितीय सरासरीऐवजी भूमितीय सरासरी (Geometric Mean) पद्धती वापरली जाते: $\text{HDI} = (I_{\text{Health}} \times I_{\text{Education}} \times I_{\text{Income}})^{1/3}$.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (4) - Only (a) and (b).
### Detailed Explanation:
•
Human Development Index (HDI):
•
Conceptualized in 1990 by Pakistani economist Mahbub ul Haq in collaboration with Indian Nobel laureate Amartya Sen, published annually by the UNDP.
•
Three Foundational Dimensions and Indicators:
1.
Long and Healthy Life: Measured by Life Expectancy at Birth (Statement a is included).
2.
Knowledge / Education: Measured by a combination of two indicators: Mean Years of Schooling for adults aged 25 years and older, and Expected Years of Schooling for children of school-entering age (Statement b is included).
3.
Decent Standard of Living: Measured by Gross National Income (GNI) per capita in Purchasing Power Parity (PPP $). Headcount poverty ratio or percentage of BPL population is NOT an indicator used in HDI (Statement c is excluded).
•
Therefore, achievements are measured strictly through dimensions (a) and (b), confirming Option (4).
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
•
In 2010, the UNDP shifted from arithmetic mean to the geometric mean of the normalized dimension indices to compute HDI: $\text{HDI} = (I_{\text{Health}} \cdot I_{\text{Education}} \cdot I_{\text{Income}})^{1/3}$.