आफ्रिका खंडामध्ये आढळणाऱ्या **'त्से-त्से' माशीच्या (Tse-tse fly / Glossina) चाव्यामुळे** ट्रायपॅनोसोमा या आदिजीवाचे संक्रमण होऊन होणारा प्रसिद्ध **प्रोटोझोआजन्य आजार कोणता?**
EN
Transmitted by the vector bite of the blood-sucking **Tse-tse fly (*Glossina*)** in sub-Saharan Africa, which protozoan parasitic disease infects the central nervous system to disrupt circadian sleep-wake cycles?
योग्य उत्तर निद्रारोग / स्लीपिंग सिकनेस (Sleeping sickness) आहे.
मुख्य विश्लेषण:
•
निद्रारोग (African Sleeping Sickness): हा 'ट्रायपॅनोसोमा ब्रुसेई' (Trypanosoma brucei) या कशाभिकायुक्त आदिजीवामुळे (Flagellated protozoan) होणारा आजार आहे.
•
वाहक कीटक: हा आजार 'त्से-त्से' माशीच्या (Tse-tse fly - *Glossina*) चाव्यामुळे मानवात संक्रमित होतो.
•
लक्षणे: परजीवी रक्ताभिसरणातून शेवटी मेंदू आणि मध्यवर्ती मज्जासंस्थेत पोहोचतो, ज्यामुळे रुग्णाची झोप आणि जागे राहण्याचे नैसर्गिक चक्र (Circadian rhythm) बिघडते. रुग्ण दिवसा प्रचंड झोपाळू बनतो, त्याला तीव्र डोकेदुखी, गोंधळ आणि शेवटी कोमा व मृत्यू ओढवतो; म्हणून याला 'निद्रारोग' (Sleeping Sickness) म्हणतात.
इतर आदिजीवजन्य आजार व त्यांचे वाहक:
•
काला आजार (Kala-azar): *Leishmania donovani* $\rightarrow$ वाहक: सँडफ्लाय (Sandfly / वाळूची माशी).
•
छागा रोग (Chagas disease): *Trypanosoma cruzi* $\rightarrow$ वाहक: ट्रायटोमाइन ढेकूण (Kissing bug).
•
दिल्ली बॉईल: *Leishmania tropica* मुळे त्वचेवर होणारे व्रण.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
कीटक व वाहक जोड्या पाठ ठेवा:
•
Tse-tse Fly (त्से-त्से माशी): Sleeping Sickness (निद्रारोग).
•
Sandfly (सँडफ्लाय): Kala-azar (काळा आजार).
•
Female Anopheles: Malaria.
•
Culex Mosquito: Filariasis (हत्तीपाय)!
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Sleeping sickness.
Key Analysis:
•
African Sleeping Sickness (Human African Trypanosomiasis - HAT): A lethal vector-borne protozoan parasitic disease endemic to sub-Saharan Africa.
•
Etiology & Vector: Caused by the flagellated kinetoplastid protozoan *Trypanosoma brucei* (subspecies *gambiense* and *rhodesiense*), transmitted by the bite of the blood-feeding Tse-tse fly (*Glossina* species).
•
Pathophysiology: In the secondary neurological meningoencephalitic stage, the trypanosomes cross the blood-brain barrier into cerebral spinal fluid, severely deregulating the sleep-wake architecture, leading to progressive daytime somnolence, nocturnal insomnia, cachexia, and coma.
Distractor Analysis:
•
Option 1 (Sleeping sickness): Correct answer.
•
Option 2 (Delhi boil / Oriental sore): Cutaneous leishmaniasis caused by *Leishmania tropica* via sandflies.
•
Option 3 (Kala azar): Visceral leishmaniasis caused by *Leishmania donovani* transmitted by female sandflies (*Phlebotomus*).
•
Option 4 (Chagas disease): American trypanosomiasis caused by *Trypanosoma cruzi* transmitted by Triatomine 'kissing bugs'.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Vector-Protozoa Match Matrix:
•
Tse-tse fly: *Trypanosoma brucei* (Sleeping sickness)
•
Sandfly: *Leishmania donovani* (Kala-azar)
•
Triatomine bug: *Trypanosoma cruzi* (Chagas disease)!