खाली दोन विधाने दिली आहेत त्यापैकी (A) हे प्रतिपादन असून (R) हे त्याचे कारण आहे. दिलेल्या पर्यायातून बरोबर उत्तर निवडा. (A) कापूस हा वजन न घटणारा शुद्ध कच्चा माल आहे, शिवाय हलका व टिकावू आहे. (R) सुती कापड उद्योगाचे स्थानिकीकरण कापूस उत्पादक प्रदेश किंवा बाजारपेठ या ठिकाणी होते.
EN
Two statements are given below, one labelled as Assertion (A) and the other as Reason (R). Select the correct answer from the given options:
(A) Cotton is a pure raw material that does not lose weight, and is also light and durable.
(R) The localization of the cotton textile industry takes place in cotton producing regions or near markets.
योग्य उत्तर: पर्याय २ ((A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत परंतु (R) हे (A) चे खरे स्पष्टीकरण नाही)
स्पष्टीकरण:
•
विधानांचे परीक्षण:
•
प्रतिपादन (A) बरोबर आहे: कापूस हा वजन न घटणारा (Non-weight losing) 'शुद्ध कच्चा माल' (Pure raw material) आहे. १ किलो कच्च्या कापसापासून प्रक्रिया करून जवळजवळ १ किलोच सूत/कापड तयार होते (त्याचा कच्चा माल निर्देशांक / Material Index = १ असतो). शिवाय तो हलका आणि टिकाऊ असतो.
•
कारण (R) बरोबर आहे: सुती कापड उद्योगाचे स्थानिकीकरण हे कापूस उत्पादक प्रदेशात (उदा. गुजरात, महाराष्ट्र, कोईम्बतूर) किंवा मोठ्या ग्राहक बाजारपेठांजवळ (उदा. कानपूर, कोलकाता) दोन्ही ठिकाणी होते, कारण कच्चा माल आणि पक्का माल यांच्या वाहतूक खर्चात विशेष फरक पडत नाही.
•
स्पष्टीकरण संबंध: (A) हे कापसाच्या भौतिक गुणधर्माचे वर्णन करते, तर (R) हे उद्योगाच्या स्थानिकीकरणाचे वर्णन करते. (R) हे (A) चे 'कारण' नसून ते कापूस शुद्ध कच्चा माल असल्याचा 'परिणाम' किंवा स्वतंत्र भौगोलिक सत्य आहे.
•
म्हणून दोन्ही विधाने बरोबर आहेत, परंतु (R) हे (A) चे खरे स्पष्टीकरण नाही (पर्याय २).
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
अल्फ्रेड वेबरचा औद्योगिक स्थानिकीकरण सिद्धांत (Weber's Industrial Location Theory):
•
शुद्ध कच्चा माल (Pure Raw Material): वजन घटत नाही (Material Index = १). उद्योग कच्च्या मालाजवळ किंवा बाजारपेठेजवळ कुठेही स्थापन होऊ शकतो (Footloose tendency). उदा. सुती कापड उद्योग.
•
अशुद्ध कच्चा माल (Weight-losing Raw Material): प्रक्रियेत वजन घटते (Material Index > १). उद्योग कच्च्या मालाच्या स्त्रोताजवळच स्थापन होतो. उदा. लोह-पोलाद, साखर उद्योग.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 2 (Both (A) and (R) are true but (R) is NOT the correct explanation of (A))
Explanation:
•
Evaluation of Assertion and Reason:
•
Assertion (A) is TRUE: Raw cotton is a classic pure raw material (non-weight losing raw material). Almost 100% of the fiber by weight is recovered in yarn/fabric output, yielding a Weberian Material Index equal to 1 ($MI = 1$). Furthermore, raw cotton baled is light, durable, and easily transported.
•
Reason (R) is TRUE: The cotton textile industry is a footloose or market-flexible industry that can be successfully established either in cotton-producing agricultural tracts (e.g., Maharashtra, Gujarat, Coimbatore) or near large consumer markets and port cities (e.g., Kolkata, Kanpur, Mumbai).
•
Relationship: While both statements are factually correct geographical truths, statement (R) describes the location pattern resulting from the physical properties of cotton; (R) is NOT the scientific explanation or causal basis of assertion (A).
•
Hence, Both (A) and (R) are true, but (R) is NOT the correct explanation of (A) (Option 2).
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Alfred Weber's Theory of Industrial Location:
•
Pure Raw Material ($MI = 1$): Weight does not diminish during processing; transportation cost per ton-kilometer is similar for raw materials and finished goods. Plants can locate at raw material sources or markets (e.g., Cotton textiles).
•
Weight-Losing / Impure Material ($MI > 1$): Significant weight reduction occurs during manufacturing; industry is strictly raw-material oriented (e.g., Sugar mills, Iron and Steel).