भारतामध्ये 'जनहित याचिकांच्या' (PIL) वाढीसाठी कोणते घटक जबाबदार आहेत ? अ) भारतीय राज्यघटनेची वैशिष्ट्ये ब) न्यायालयात उभे राहण्याच्या अधिकाराची (locus standi) उदारमतवादी व्याख्या क) गरीब आणि उपेक्षितांना मदत करण्यासाठी न्यायिक नवकल्पना ड) पुरेशा प्रगतीशील सामाजिक कायद्यांचा अभाव पर्यायी उत्तरे :
EN
What are the factors responsible for the growth of 'PIL' in India?
(a) The character of the Indian Constitution
(b) The liberal interpretation of locus standi
(c) Judicial innovations to help the poor and marginalised
(d) Absence of sufficient progressive social legislations
योग्य उत्तर: पर्याय १ (अ, ब आणि क)
सविस्तर स्पष्टीकरण:
१.
भारतात जनहित याचिकांच्या (PIL) वाढीस कारणीभूत घटक:
•
अ) भारतीय राज्यघटनेची वैशिष्ट्ये: राज्यघटनेचा भाग ३ (मूलभूत हक्क) आणि भाग ४ (मार्गदर्शक तत्त्वे) सामाजिक न्याय, समता आणि मानवी प्रतिष्ठा प्रस्थापित करण्याचा आदेश देतात. घटनेचे हे लोककल्याणकारी स्वरूप PIL चा पाया आहे. (बरोबर)
•
ब) न्यायालयात उभे राहण्याच्या अधिकाराची (Locus Standi) उदारमतवादी व्याख्या: पूर्वी केवळ पीडित व्यक्तीच न्यायालयात जाऊ शकत होती. सर्वोच्च न्यायालयाने पारंपारिक 'लोकस स्टँडी'चा नियम शिथिल करून कोणताही समाजहितैषी नागरिक दुर्बल घटकांच्या हक्कांच्या संरक्षणासाठी न्यायालयात जाऊ शकतो अशी उदार व्याख्या केली. (बरोबर)
•
क) गरीब आणि उपेक्षितांना मदत करण्यासाठी न्यायिक नवकल्पना: पत्र-याचिका (Epistolary jurisdiction), वस्तुस्थिती शोधण्यासाठी विशेष आयोगांची नियुक्ती यांसारख्या न्यायालयीन कल्पकतेमुळे PIL ची व्यापक वाढ झाली. (बरोबर)
२.
विधान 'ड' अयोग्य का आहे? भारतात सामाजिक कायद्यांची कमतरता (Absence) नाही, तर भारतात पुरोगामी सामाजिक कायदे मोठ्या प्रमाणावर अस्तित्वात आहेत; मात्र त्यांची प्रशासकीय अंमलबजावणी नीट न झाल्यामुळे न्यायालयाला हस्तक्षेपाची गरज पडली.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
जनहित याचिकेचा गाभा: 'लोकस स्टँडी' (Locus Standi) या पारंपारिक नियमाचे शिथिलीकरण.
•
प्रमुख प्रणेते: न्यायमूर्ती पी. एन. भगवती आणि न्यायमूर्ती व्ही. आर. कृष्णा अय्यर.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 1 ((a), (b) and (c))
Detailed Explanation:
1.
Factors Behind the Expansion of PIL in India:
•
(a) Character of the Indian Constitution: The Constitution is an instrument of socio-economic revolution. Parts III and IV cast a positive obligation on the State to ensure human dignity and social justice. (Correct)
•
(b) Liberal Interpretation of Locus Standi: The Supreme Court relaxed the traditional, rigid rule of standing (*locus standi*). Any public-spirited citizen or NGO can now approach the court on behalf of marginalized people who cannot do so due to poverty or ignorance. (Correct)
•
(c) Judicial Innovations for the Marginalized: Procedural innovations like epistolary jurisdiction (treating letters as writ petitions) and fact-finding commissions empowered the judiciary to protect undertrials, bonded laborers, and destitute persons. (Correct)
2.
Why (d) is not a contributing factor: India does not suffer from an *absence* of progressive social legislation; in fact, ample progressive welfare laws exist, but their executive non-implementation compelled judicial intervention.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
•
Cornerstone of PIL: Relaxation of the traditional doctrine of Locus Standi.
•
Chief Architects: Justice P. N. Bhagwati and Justice V. R. Krishna Iyer.