लोकपाल संस्थेच्या मर्यादा काय आहेत ? अ) 2013 च्या कायद्याने व्हिसल ब्लोअर्सना ठोस अशी प्रतिकारशक्ती प्रदान केलेली नाही. ब) लोकपालला कोणतेही घटनात्मक पाठबळ दिले जात नाही. क) लोकपाल राजकीय प्रभावापासून मुक्त नाही कारण नियुक्ती समितीमध्येच राजकीय पक्षांचे सदस्य असतात. ड) प्राथमिक चौकशी दरम्यान नोंदी (रेकॉर्ड) नष्ट होवू नयेत यासाठी निर्देश देण्याचा अधिकार लोकपालास नाही. वरीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत ?
EN
What are the limitations of the institution of Lokpal?
a) The 2013 Act has not provided concrete protection to whistleblowers.
b) No constitutional backing is provided to the Lokpal.
c) Lokpal is not immune from political influence as the Selection Committee itself comprises members of political parties.
d) Lokpal has no power to issue directions to prevent destruction of records during a preliminary inquiry.
Which of the above statements are correct?
योग्य उत्तर: पर्याय १ (अ, ब आणि क)
स्पष्टीकरण:
•
लोकपाल संस्थेच्या प्रमुख मर्यादा/दोष:
•
(अ) बरोबर: २०१३ च्या कायद्यात व्हिसलब्लोअर्सना (माहिती देणाऱ्यांना) पुरेशी व ठोस सुरक्षा देण्याची तरतूद नाही; त्यासाठी स्वतंत्र कायदा (Whistleblowers Protection Act 2014) आवश्यक ठरला.
•
(ब) बरोबर: लोकपाल ही केवळ एक संसदेने कायद्याद्वारे निर्माण केलेली वैधानिक (Statutory) संस्था आहे; तिला निवडणूक आयोग किंवा कॅगप्रमाणे घटनात्मक दर्जा (Constitutional Status) प्राप्त नाही.
•
(क) बरोबर: निवड समितीमध्ये पंतप्रधान, लोकसभेचे अध्यक्ष, विरोधी पक्षनेते इत्यादी राजकीय व्यक्तींचा समावेश असल्याने लोकपाल राजकीय दबावापासून पूर्णतः मुक्त नाही अशी टीका होते.
•
(ड) चूक: कायद्याच्या कलम २०(३) नुसार लोकपालाला प्राथमिक चौकशीदरम्यान कागदपत्रे व नोंदी (रेकॉर्ड) नष्ट होऊ नयेत यासाठी निर्देश देण्याचे व जप्त करण्याचे अधिकार आहेत; त्यामुळे ही मर्यादा नाही.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा २०१३ अंतर्गत लोकपाल ही वैधानिक संस्था आहे. घटनेत दुरुस्ती करून तिला घटनात्मक दर्जा देणारे ११६ वे घटनादुरुस्ती विधेयक संसदेत मंजूर होऊ शकले नव्हते.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 1 (a, b and c)
Explanation:
•
Limitations of the Lokpal Institution:
•
(a) Correct: The 2013 Act lacked concrete whistleblower protection mechanisms, leaving informants vulnerable to victimization.
•
(b) Correct: Lokpal is a purely statutory body created by an Act of Parliament and lacks constitutional backing/status (unlike the Election Commission or CAG).
•
(c) Correct: The presence of high political functionaries (Prime Minister, Speaker, Leader of Opposition) on the Selection Committee leaves it susceptible to political influence and bias.
•
(d) Incorrect: Under Section 20(3) of the Act, Lokpal has express statutory powers to issue directions and orders to prevent the destruction of records and documents during inquiries. Hence, (d) is not a limitation.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
The 116th Constitutional Amendment Bill sought to confer constitutional status on the Lokpal, but it lapsed, leaving Lokpal as a statutory body under the 2013 Act.