अल्फा, बिटा व गामा विविधता (Alpha, Beta and Gamma) म्हणजे काय ? अ) सजीवांची श्रीमंती ब) सिम्पसन विविधता सुची क) जैवविविधता मोजण्याचे भौगोलीक प्रमाण ड) व्हीटाकेर (Whittaker) (1972) यांनी सुचविलेले शब्दार्थ वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?
EN
What is Alpha, Beta and Gamma diversity?
a. Species richness
b. Simpson's diversity index
c. Geographical scales of measuring biodiversity
d. Terminology introduced by Whittaker (1972)
Which of the above statement(s) is/are correct?
योग्य उत्तर: पर्याय ३ (फक्त क) [तसेच विश्लेषणात क आणि ड दोन्ही महत्त्वाचे]
सविस्तर विश्लेषण:
अल्फा, बीटा आणि गॅमा विविधता (Alpha, Beta, and Gamma Diversity):
1.
भौगोलिक प्रमाण ( विधान क): रॉबर्ट व्हिटेकर (R. H. Whittaker, 1960/1972) यांनी परिसंस्थांमधील विविध भौगोलिक स्तरांवर जैवविविधता मोजण्यासाठी या तीन संज्ञा निश्चित केल्या. म्हणून 'जैवविविधता मोजण्याचे भौगोलिक प्रमाण' हे याचे अचूक व थेट उत्तर आहे:
•
अल्फा विविधता ($\alpha$-diversity): स्थानिक पातळीवरील (एका विशिष्ट अधिवासातील किंवा परिसंस्थेतील) प्रजातींची संख्या व समृद्धी.
•
बीटा विविधता ($\beta$-diversity): दोन भिन्न परिसंस्था किंवा अधिवासांमधील प्रजातींच्या रचनेतील फरक किंवा बदल (Species turnover between habitats).
•
गॅमा विविधता ($\gamma$-diversity): संपूर्ण भौगोलिक प्रदेशातील किंवा लँडस्केप पातळीवरील एकूण प्रजातींची विविधता (Regional species richness across the entire landscape).
2.
व्हिटेकरचे योगदान (विधान ड): या संज्ञा रॉबर्ट व्हिटेकर यांनी १९६० व १९७२ च्या शोधनिबंधात मांडल्या. आयोगाच्या उत्तरतालिकेनुसार मुख्य भर 'जैवविविधता मोजण्याचे भौगोलिक प्रमाण' (फक्त क) यावर दिला गेला आहे, परंतु सैद्धांतिकदृष्ट्या क आणि ड या दोन्ही संकल्पना एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
सूत्ररूपात: $\gamma = \alpha \times \beta$ किंवा $\beta = \gamma / \alpha$.
•
$\alpha$: एकाच परिसंस्थेतील विविधता (Within-habitat).
•
$\beta$: दोन परिसंस्थांमधील तुलनात्मक फरक (Between-habitat).
•
$\gamma$: संपूर्ण प्रदेशाची एकूण विविधता (Landscape-level).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 3 (Only c) [Comprehensive: c & d]
Detailed Analysis:
Alpha, Beta, and Gamma Diversity:
1.
Geographical Scales of Measurement (Statement c): American ecologist Robert H. Whittaker (1960, 1972) formulated these three indices specifically as geographical and spatial scales for quantifying biodiversity across landscapes:
•
Alpha ($\alpha$) Diversity: Species richness within a single, localized homogeneous habitat, community, or ecosystem ("within-habitat diversity").
•
Beta ($\beta$) Diversity: The degree of change or turnover in species composition between different habitats or ecosystems along an environmental gradient ("between-habitat diversity").
•
Gamma ($\gamma$) Diversity: The overall, cumulative species diversity across all ecosystems within a large geographic landscape or region ("landscape-level / regional diversity").
2.
Taxonomic Distinction: While Whittaker (1972) formalized this nomenclature (Statement d), the primary physical meaning of alpha, beta, and gamma in ecological science is their role as geographical and spatial scales of measurement (Statement c).
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Mathematically formulated by Whittaker: $\gamma = \alpha \times \beta$ or $\beta = \gamma / \bar{\alpha}$.
•
Alpha: Local diversity.
•
Beta: Spatial differentiation / turnover across habitats.
•
Gamma: Total regional richness.