जेव्हा शासनाच्या वार्षिक अंदाजपत्रकामध्ये (Budget) सरकारच्या एकूण अपेक्षित उत्पन्नापेक्षा (Total Receipts) एकूण नियोजित खर्च (Total Expenditure) अधिक असतो, तेव्हा त्या अंदाजपत्रकाला काय म्हटले जाते?
EN
When a government's total planned annual budgetary expenditure exceeds its total estimated revenue and non-debt receipts, what is this type of budget termed?
योग्य उत्तर पर्याय (२) तुटीचे अंदाजपत्रक (Deficit Budget) आहे.
सविस्तर विश्लेषण:
•
अंदाजपत्रकाचे तीन मूलभूत प्रकार (Types of Budgets):
१)
समतोल अंदाजपत्रक (Balanced Budget): जेव्हा अपेक्षित एकूण महसूल आणि एकूण खर्च तंतोतंत समान असतात (\(\text{खर्च} = \text{उत्पन्न}\)).
२)
शिलकीचे अंदाजपत्रक (Surplus Budget): जेव्हा अपेक्षित उत्पन्न हे एकूण खर्चापेक्षा जास्त असते (\(\text{उत्पन्न} > \text{खर्च}\)). हे सामान्यतः महागाईच्या काळात वापरले जाते.
३)
तुटीचे अंदाजपत्रक (Deficit Budget): जेव्हा सरकारचा एकूण नियोजित खर्च हा सरकारच्या एकूण उत्पन्नापेक्षा जास्त असतो (\(\text{खर्च} > \text{उत्पन्न}\)).
•
विकसनशील देशांमध्ये (उदा. भारत) रस्ते, शाळा, रुग्णालये यांसारख्या पायाभूत सुविधांवर मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करण्यासाठी सरकार सातत्याने 'तुटीचे अंदाजपत्रक' (Deficit Budget) सादर करते आणि ही तूट भरून काढण्यासाठी कर्ज उभारते.
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय (१) चुकीचा: यात उत्पन्न जास्त असते.
•
पर्याय (२) अचूक: उत्पन्न कमी आणि खर्च जास्त म्हणजे तुटीचे अंदाजपत्रक.
•
पर्याय (३) चुकीचा: यात दोन्ही समान असतात.
•
पर्याय (४) चुकीचा: ही अंदाजपत्रक तयार करण्याची एक पद्धत आहे (पीटर पिअर).
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
तुटीचे अंदाजपत्रक भरून काढण्यासाठी सरकार जे मार्ग अवलंबते (उदा. RBI कडून कर्ज घेणे, नवीन नोटा छापणे, रोखे विकणे), त्याला 'तुटीचा अर्थभरणा' (Deficit Financing) म्हणतात.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (2) Deficit Budget.
Detailed Analysis:
•
The Three Fundamental Typologies of Government Budgets:
1)
Balanced Budget: Total government anticipated revenues exactly equal total planned public expenditures (\(Receipts = Expenditure\)).
2)
Surplus Budget: Total estimated revenues exceed total public expenditures (\(Receipts > Expenditure\)). Recommended during periods of demand-pull inflation to suck excess purchasing power from the market.
3)
Deficit Budget: Total estimated expenditures exceed total non-debt revenues (\(Expenditure > Receipts\)).
•
Developing nations (such as India) routinely run deficit budgets to accelerate public capital infrastructure development, bridge the poverty gap, and stimulate economic employment.
Distractor Analysis:
•
Option (1) represents revenues exceeding expenditures.
•
Option (2) is correct: Total expenditures exceeding total revenues defines a Deficit Budget.
•
Option (3) represents equality.
•
Option (4) is an accounting technique (Zero-Based Budgeting by Peter Pyhrr).
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
The fiscal mechanism through which the government bridges this gap (by borrowing from the central bank, issuing treasury bills, or borrowing from markets) is termed 'Deficit Financing'.