बाजीराव पेशव्याचा पहिला विजय कोणत्या ठिकाणी झाला होता?
EN
Where did Bajirao Peshwa's first military victory take place?
योग्य उत्तर: (1) पालखेड (Palkhed)
सविस्तर स्पष्टीकरण:
•
पालखेडची लढाई (28 फेब्रुवारी 1728):
•
पेशवे बाजीराव प्रथम (पहिले बाजीराव - 1720–1740) आणि हैदराबादचा निजाम-उल-मुल्क (मीर कमर-उद्दीन / असफ जाह प्रथम) यांच्यात नाशिक जिल्ह्यातील पालखेड येथे ही ऐतिहासिक लढाई झाली.
•
हा पेशवे बाजीरावांचा स्वतंत्र सरसेनापती म्हणून पहिलाच प्रचंड धोरणात्मक व निर्णायक लष्करी विजय मानला जातो.
•
युद्धतंत्र (Masterpiece of Strategic Mobility):
•
बाजीरावांनी तोफखान्याने सज्ज असलेल्या निजामाच्या बलाढ्य सैन्याशी थेट समोरासमोर लढाई टाळली.
•
गनिमी काव्याचा (लष्करी चपळाई व गतिशीलता) अप्रतिम वापर करून मराठा घोडदळाने निजामाचे अन्नधान्य व पाण्याचे सर्व मार्ग तोडून टाकले आणि त्याला पालखेडच्या पाणी नसलेल्या कोरड्या खोऱ्यात कोंडीत पकडले.
•
हताश होऊन निजामाने शरणागती पत्करली आणि 6 मार्च 1728 रोजी 'मुंगी-शेवगावचा तह' केला.
•
मुंगी-शेवगावचा तह:
•
निजामाने छत्रपती शाहू महाराजांना मराठ्यांचे एकमेव कायदेशीर छत्रपती म्हणून मान्यता दिली.
•
दख्खनच्या 6 सुभ्यांमधून चौथाई व सरदेशमुखी वसूल करण्याचा मराठ्यांचा अधिकार मान्य केला.
•
इतर मोहिमा:
•
माळव्याची स्वारी: अमझेराची लढाई (1728) - दयाबहादूरचा पराभव.
•
भोपाळची लढाई (1737): बाजीरावांनी पुन्हा निजामाचा पराभव करून 'दोराहा सराईचा तह' केला.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
पालखेडच्या लढाईचे ऐतिहासिक महत्त्व:
1.
प्रसिद्ध ब्रिटिश लष्करी इतिहासकार फील्ड मार्शल बर्नार्ड माँटगोमेरी (Field Marshal Montgomery) यांनी आपल्या 'ए हिस्टरी ऑफ वॉरफेअर' या ग्रंथात पालखेडच्या लढाईचा गौरव *"सैनिकी गतिशीलतेचे अद्वितीय उत्कृष्ट उदाहरण" (A masterpiece of strategic mobility)* असा केला आहे.
2.
बाजीरावांनी आपल्या 20 वर्षांच्या कारकिर्दीत एकूण 41 लढाया लढल्या आणि ते एकाही लढाईत पराभूत झाले नाहीत.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: (1) Palkhed
Detailed Explanation:
•
Battle of Palkhed (28 February 1728):
•
Fought between Peshwa Baji Rao I (1720–1740) and the Nizam-ul-Mulk of Hyderabad (Mir Qamar-ud-din / Asaf Jah I) near Palkhed in Nashik district, Maharashtra.
•
This was Baji Rao's first major independent military and strategic triumph as Peshwa, establishing his supreme military reputation.
•
Masterpiece of Strategic Mobility:
•
The Nizam commanded a massive army equipped with superior, heavy Mughal-French artillery. Baji Rao avoided a direct frontal assault.
•
Employing supreme cavalry mobility and Maratha guerrilla warfare (*Ganimi Kava*), Baji Rao cut off the Nizam's food supplies, communication, and water sources, entrapping the Nizam's entire force in a waterless, barren terrain at Palkhed.
•
The starved Nizam sued for peace and signed the historic Treaty of Mungi-Shevgaon on 6 March 1728.
•
Terms of the Treaty of Mungi-Shevgaon:
•
Nizam recognized Chhatrapati Shahu Maharaj as the sole legitimate sovereign of the Marathas.
•
Accepted the Maratha right to collect *Chauth* and *Sardeshmukhi* across the six Mughal Subahs of the Deccan.
•
Other Battles:
•
Malwa (Battle of Amjhera, 1728): Defeat of Mughal governor Girdhar Bahadur.
•
Battle of Bhopal (1737): Trapped Nizam a second time, resulting in the Treaty of Doraha Sarai.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Historical significance of the Battle of Palkhed:
1.
Renowned British military strategist Field Marshal Bernard Montgomery in *A History of Warfare* praised the Battle of Palkhed as *"a masterpiece of strategic mobility"*, comparing Baji Rao's tactical genius to the greatest generals in world history.
2.
Peshwa Baji Rao I remained undefeated across all 41 battles he fought throughout his illustrious 20-year military career.