योग्य उत्तर: पर्याय (4) कोकण
सविस्तर स्पष्टीकरण:
•
खोती पद्धत (Khoti System):
•
खोती ही जमीन महसूल गोळा करण्याची एक मध्यस्थ पद्धत (Tenure system) होती, जी प्रामुख्याने कोकण किनारपट्टीवर (विशेषतः रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि कुलाबा जिल्ह्यात) अस्तित्वात होती.
•
'खोत' हा गावचा जमीनदार किंवा महसूल गोळा करणारा मध्यस्थ असे. तो सरकारला ठरावीक महसूल देण्याचे कबूल करून रयतेकडून (कुळांकडून) जाचक दराने शेतसारा आणि बिगार काम वसूल करत असे.
•
खोती पद्धतीविरुद्धचा लढा:
•
या पद्धतीत खोत शेतकऱ्यांची प्रचंड पिळवणूक करत असत.
•
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी खोती पद्धती नष्ट करण्यासाठी ऐतिहासिक लढा दिला. 1937 मध्ये डॉ. आंबेडकरांनी मुंबई प्रांतिक कायदेमंडळात 'खोती पद्धत रद्द करण्याचे विधेयक' (Khoti Abolition Bill) मांडले.
•
कोकणातील शेतकरी नेते नारायण नागू पाटील, भाई चित्रे आणि शामराव परुळेकर यांनी खोतीविरोधी शेतकरी परिषदा आणि संप आयोजित केले (उदा. 1933–1939 चा कुलाबा-रत्नागिरी शेतकरी संप).
•
स्वातंत्र्यानंतर 1949 मध्ये 'मुंबई खोती निर्मूलन कायदा' (Bombay Khoti Abolition Act, 1949) मंजूर करून ही पद्धत पूर्णपणे नष्ट करण्यात आली.
महाराष्ट्रातील महसूल पद्धती:
•
कोकण: खोती पद्धत.
•
विदर्भ: मालगुजारी पद्धत (जमीनदारीचे एक रूप).
•
पश्चिम महाराष्ट्र: रयतवारी पद्धत (एल्फिन्स्टनने सुरू केलेली).
•
मराठवाडा: जहागीरदारी आणि इजारेदारी (निजाम राजवटीत).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (4) Konkan
Detailed Explanation:
•
Khoti System:
•
The Khoti system was a revenue farming tenure prevalent primarily in the Konkan region of Maharashtra (particularly the districts of Ratnagiri, Sindhudurg, and Raigad/Kolaba).
•
The 'Khot' served as a hereditary revenue farmer/intermediary who collected rent and agricultural produce from tenant-farmers (rayats/kuls) and paid a fixed sum to the government, often exploiting tenants through extortionate levies and forced labor (*Vethbegar*).
•
Agitation Against the Khoti System:
•
Dr. B. R. Ambedkar championed the abolition of the oppressive Khoti system. In September 1937, Dr. Ambedkar introduced the Khoti Abolition Bill in the Bombay Legislative Assembly.
•
Prominent peasant leaders like Narayan Nagu Patil, Shamrao Parulekar, and Bhausaheb Chitre mobilized massive tenant strikes across Konkan between 1933 and 1939.
•
The system was finally abolished after independence through the Bombay Khoti Abolition Act, 1949.
Regional Revenue Systems of Maharashtra:
•
Konkan: Khoti Tenure.
•
Vidarbha: Malguzari System (Central Provinces land revenue variant).
•
Western Maharashtra: Ryotwari System (introduced by Mountstuart Elphinstone / Wingate).
•
Marathwada: Jagirdari / Inamdar systems under the Nizam of Hyderabad.
