🎯

लक्ष्य परीक्षा

संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा

⏱️

अपेक्षित वेळ

३० ते ४५ सेकंद

⚖️

गुणदान पद्धत

+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह

📊

काठिण्य पातळी

मध्यम (७४% अचूकता)

इतिहास व महाराष्ट्राचा इतिहास MPSC Combine Group C Practice 2026 MEDIUM

भारतीय संस्थाने खालसा करण्यासाठी 'दत्तकविधान नामंजूर तत्त्वाचा' (Doctrine of Lapse) पद्धतशीर आणि आक्रमकपणे वापर करून ब्रिटिश साम्राज्यविस्ताराचा कळस गाठणारा ब्रिटिश गव्हर्नर जनरल खालीलपैकी कोण होता?

EN Which British Governor-General systematically and aggressively enforced the 'Doctrine of Lapse' (disallowing adopted heirs) to annex multiple Indian princely states into the British Empire?

💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:

लॉर्ड वेलेस्ली (Lord Wellesley)

Lord Wellesley

लॉर्ड कर्झन (Lord Curzon)

Lord Curzon

लॉर्ड डलहौसी (Lord Dalhousie)

Lord Dalhousie

लॉर्ड वॉरन हेस्टिंग्स (Lord Warren Hastings)

Lord Warren Hastings

जाहिरात • ADVERTISEMENT

verified योग्य उत्तर: पर्याय (3) - सविस्तर स्पष्टीकरण

योग्य उत्तर: पर्याय (३) - लॉर्ड डलहौसी (Lord Dalhousie).

विश्लेषण:

• पर्याय (३) योग्य आहे: लॉर्ड डलहौसी (कारकीर्द: १८४८ ते १८५६) हा अत्यंत साम्राज्यवादी प्रवृत्तीचा गव्हर्नर-जनरल होता.

• त्याने भारतीय संस्थानांना ब्रिटिश साम्राज्यात विलीन करण्यासाठी 'दत्तक वारस नामंजूर' (Doctrine of Lapse) हे धोरण कठोरपणे राबवले. या धोरणानुसार ज्या राजाला स्वतःचा नैसर्गिक पुत्र नसेल, त्याला दत्तक पुत्र घेण्याचा अधिकार ब्रिटिश परवानगीशिवाय नाकारला गेला आणि त्याचे राज्य ब्रिटिशांनी खालसा केले.

• या तत्त्वाखाली सातारा (१८४८), जैतपूर व संबळपूर (१८४९), बघाट (१८५०), उदयपूर (१८५२), झाशी (१८५३) आणि नागपूर (१८५४) ही संस्थाने खालसा करण्यात आली.

इतर पर्यायांचे विश्लेषण:

• पर्याय (१) अयोग्य: लॉर्ड वेलेस्लीने 'तैनाती फौज पद्धत' (Subsidiary Alliance, १७९८) सुरू केली होती.

• पर्याय (२) अयोग्य: लॉर्ड कर्झनने १९०५ मध्ये बंगालची फाळणी केली.

• पर्याय (४) अयोग्य: वॉरन हेस्टिंग्सने १७७२ मध्ये दुहेरी शासन समाप्त केले आणि रेग्युलेटिंग ॲक्ट राबवला.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

डलहौसीने संस्थानांचे तीन वर्ग केले होते: (१) स्वतंत्र संस्थाने (ज्यांना दत्तक घेण्याचा पूर्ण अधिकार होता), (२) मुघल/पेशव्यांच्या अधीन असणारी आश्रित संस्थाने (ज्यांना परवानगी आवश्यक होती), आणि (३) ब्रिटिशांनीच निर्माण केलेली मांडलिक संस्थाने (ज्यांना दत्तक घेण्यास पूर्ण बंदी होती).

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Correct Answer: Option (3) - Lord Dalhousie.

Analysis:

• Option (3) is correct: Lord Dalhousie (Governor-General 1848–1856) pursued an aggressive imperialist policy to consolidate direct British dominion by applying the 'Doctrine of Lapse'.

• Under this doctrine, any native dependent state whose ruler died without a natural male heir was precluded from passing sovereign rights to an adopted son without British paramount sanction; the territory lapsed automatically to the British Crown.

• States annexed included Satara (1848), Jaitpur and Sambalpur (1849), Baghat (1850), Udaipur (1852), Jhansi (1853), and Nagpur (1854).

Analysis of Other Options:

• Option (1) is incorrect: Lord Wellesley expanded empire via the 'Subsidiary Alliance System' (1798).

• Option (2) is incorrect: Lord Curzon partitioned Bengal in 1905.

• Option (4) is incorrect: Warren Hastings consolidated early British rule under the Regulating Act of 1773.

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Dalhousie classified Indian states into three tiers: sovereign states, dependent states (prior tributaries of Mughals/Peshwas), and created states (instituted by British grants, where adoption was strictly barred).

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)

✗ पर्याय (1) लॉर्ड वेलेस्ली (Lord Wellesley) (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

⚠️ पर्याय (2) लॉर्ड कर्झन (Lord Curzon) (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

✓ पर्याय (3) लॉर्ड डलहौसी (Lord Dalhousie) (अचूक उत्तर): योग्य उत्तर: पर्याय (३) - लॉर्ड डलहौसी (Lord Dalhousie).

✗ पर्याय (4) लॉर्ड वॉरन हेस्टिंग्स (Lord Warren Hastings) (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.

assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'युरोपियनांचे आगमन, ब्रिटिश सत्ता स्थापना व विस्तार' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट

महाराष्ट्रातील समाजप्रबोधन व समाजसुधारक विभाग चाचणी

quiz 35 प्रश्न timer 35 मिनिटे military_tech 35 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट १ (GS-1: इतिहास, भूगोल व कृषी)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 150 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

इतिहास व महाराष्ट्राचा इतिहास विशेष चाचणी ०१

quiz 50 प्रश्न timer 45 मिनिटे military_tech 50 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

इतिहास व महाराष्ट्रातील समाजसुधारक विशेष चाचणी ०२

quiz 50 प्रश्न timer 45 मिनिटे military_tech 50 गुण

menu_book युरोपियनांचे भारतात आगमन

१४५३ मध्ये ऑटोमन तुर्कांनी कॉन्स्टँटिनोपल (इस्तंबूल) जिंकल्यामुळे युरोपातील पूर्वेकडे जाणाऱ्या खुशकीच्या व्यापारी मार्गावर तुर्कांचे नियंत्रण आले. परिणामी युरोपियन दर्यावर्दींनी भारताकडे येणाऱ्या नवीन सागरी मार्गांचा शोध सुरू केला.

क्र.	परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1	१४९८ मध्ये पोर्तुगीज खलाशी 'वास्को-द-गामा' आफ्रिकेला वळसा घालून कालिकत (केरळ) बंदरात पोहोचला. कालिकतचा राजा 'झामोरीन'ने त्याचे स्वागत केले.
2	भारतात येणारा पहिला युरोपियन पोर्तुगीज होते (१४९८) आणि भारतातून सर्वात शेवटी जाणारेही पोर्तुगीजच होते (१९६१ - गोवा मुक्ती).
3	फ्रान्सिस्को-द-अल्मेडा हा पहिला पोर्तुगीज गव्हर्नर होता. त्याने 'निळे पाणी धोरण' (Blue Water Policy) राबवले.
4	अल्फांसो-द-अल्बुकर्क याने १५१० मध्ये विजापूरच्या आदिलशहाकडून 'गोवा' जिंकून घेतले. त्याला भारतातील पोर्तुगीज सत्तेचा खरा संस्थापक मानले जाते.
5	३१ डिसेंबर १६०० रोजी इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ पहिली हिने ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला पूर्वेकडील देशांशी व्यापाराची सनद दिली.

📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: इतिहास व महाराष्ट्राचा इतिहास विषयातील 'युरोपियनांचे आगमन, ब्रिटिश सत्ता स्थापना व विस्तार' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'लॉर्ड डलहौसी (Lord Dalhousie)' हे असून ते 'युरोपियनांचे आगमन, ब्रिटिश सत्ता स्थापना व विस्तार' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)

हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more

हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

'युरोपियनांचे आगमन, ब्रिटिश सत्ता स्थापना व विस्तार' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more

या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.

MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more

MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.

quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

घटक सराव चाचणी

🏆 चाचणी निकाल व ऑल-महाराष्ट्र रँक

WhatsApp झटपट लॉगिन