ब्रिटिश भारतामध्ये दुष्काळ निवारणासाठी अधिकृत 'दुष्काळ संहिता' (Famine Code) तयार करणारा आयोग खालीलपैकी कोणता होता?
EN
Which Commission under British rule formulated the official 'Famine Code' for disaster relief in India?
योग्य उत्तर: पर्याय (२) - स्ट्रॅची आयोग (Strachey Commission).
विश्लेषण:
•
१८७६-७८ च्या भीषण दुष्काळानंतर लॉर्ड लिटनने १८७८ मध्ये सर रिचर्ड स्ट्रॅची यांच्या अध्यक्षतेखाली दुष्काळ आयोगाची स्थापना केली.
•
या आयोगाने १८८० मध्ये सादर केलेल्या अहवालाच्या आधारे १८८३ मध्ये भारतात अधिकृत 'दुष्काळ संहिता' (Famine Code) विकसित करण्यात आली.
•
स्ट्रॅची आयोगाच्या प्रमुख शिफारशी:
१)
दुष्काळात मोफत अन्न देण्याऐवजी रोजगार कामे (मदत कामे) सुरू करणे.
२)
सिंचन आणि रेल्वे वाहतूक व्यवस्था विकसित करणे.
३)
दुष्काळ काळात जमीन महसूल तात्पुरता स्थगित किंवा माफ करणे.
४)
वार्षिक दुष्काळ विमा निधीची (Famine Relief Fund) निर्मिती करणे.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
•
वेल्बी आयोग (१८९५): भारतीय प्रशासकीय व लष्करी खर्चाच्या चौकशीसाठी (दादाभाई नौरोजी सदस्य होते).
•
हंटर आयोग (१८८२): प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षणातील सुधारणांसाठी (लॉर्ड रिपन).
•
हर्षेल आयोग (१८९३): भारतीय चलनासंदर्भातील (रुपयाचे मूल्य) तपासणीसाठी.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
ब्रिटिश भारतातील प्रमुख दुष्काळ आयोग:
१.
कॅम्पबेल आयोग (१८६६-६७, ओडिशा दुष्काळ)
२.
स्ट्रॅची आयोग (१८७८-८०, दुष्काळ संहिता १८८३)
३.
लायल आयोग (१८९७)
४.
मॅकडोनेल आयोग (१९००, लॉर्ड कर्झन - दुष्काळ संहितेचे पुनरावलोकन).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (2) - Strachey Commission.
Analysis:
•
Following the devastating Great Famine of 1876–78, Lord Lytton appointed the First Famine Commission in 1878 headed by Sir Richard Strachey.
•
Based on its 1880 report, the Government of India drafted the provisional 'Famine Code' in 1883, which standardized state famine administration.
•
Key Strachey recommendations:
1)
State intervention in relief works providing wages rather than gratuitous relief to the able-bodied.
2)
Suspension and remission of land revenue during acute distress.
3)
Expansion of protective railways and irrigation systems.
4)
Creation of an annual Famine Insurance Grant.
Distractor Analysis:
•
Welby Commission (1895): Examined Indian expenditure and financial management.
•
Hunter Commission (1882): Addressed educational progress after the 1854 Wood's Despatch.
•
Herschell Commission (1893): Examined Indian currency and the gold exchange standard.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Major British Famine Commissions:
1.
Campbell Commission (1866–67, Orissa)
2.
Strachey Commission (1878–80, Famine Code of 1883)
3.
Lyall Commission (1897)
4.
MacDonell Commission (1900–01, under Lord Curzon).