भारतीय संस्थानांचे सार्वभौमत्व संपुष्टात आणून ब्रिटिश साम्राज्याचा विस्तार करण्यासाठी 'तैनाती फौज पद्धत' (Subsidiary Alliance System) खालीलपैकी कोणत्या गव्हर्नर-जनरलने व्यापकपणे अमलात आणली?
EN
Which Governor-General comprehensively implemented the aggressive 'Subsidiary Alliance System' to strip Indian princely states of their sovereignty and expand British hegemony?
योग्य उत्तर: पर्याय (१) - लॉर्ड वेलस्ली.
विश्लेषण:
•
लॉर्ड वेलस्ली (कारकीर्द १७९८-१८०५) यांनी भारतातील ब्रिटिश साम्राज्याच्या संरक्षणासाठी आणि फ्रेंच प्रभावाचा धोका नष्ट करण्यासाठी १७९८ मध्ये 'तैनाती फौज पद्धत' (Subsidiary Alliance) अमलात आणली.
•
तैनाती फौजेच्या प्रमुख अटी:
१)
संस्थानिकाने स्वतःचे सैन्य बरखास्त करून ब्रिटिश सैन्य आपल्या राज्यात ठेवायचे.
२)
त्या सैन्याच्या खर्चासाठी रोख रक्कम किंवा महसुलाचा भाग (जमीन) द्यायचा.
३)
दरबारात एक ब्रिटिश रेसिडेंट ठेवायचा आणि कंपनीच्या परवानगीशिवाय इतर कोणत्याही युरोपियनांना सेवेत ठेवायचे नाही.
४)
परराष्ट्र संबंध कंपनीकडे सोपवायचे (इतर कोणत्याही राज्याशी युद्ध किंवा तह करता येणार नाही).
•
तैनाती फौज स्वीकारणारे पहिले राज्य: हैदराबादचा निजाम (१७९८).
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
•
कॉर्नवॉलिस: कायमधारा पद्धत (१७९३).
•
बेंटिंक: सती बंदी (१८२९) व इंग्रजी शिक्षण (१८३५).
•
मेयो: आर्थिक विकेंद्रीकरणाचा जनक (१८७०) आणि पहिली जनगणना (१८७२).
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
तैनाती फौज स्वीकारण्याचा कालानुक्रम (वारंवार परीक्षेत विचारला जाणारा प्रश्न):
१.
हैदराबाद (१७९८)
२.
म्हैसूर (१७९९ - चौथ्या युद्धानंतर)
३.
तंजावर (१७९९)
४.
अवध (१८०१)
५.
पेशवे (१८०२ - वसईचा तह)
६.
भोसले (१८०३ - देवगावचा तह)
७.
शिंदे (१८०४ - सुरजी-अंजनगावचा तह).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (1) - Lord Wellesley.
Analysis:
•
Lord Wellesley (Governor-General 1798–1805) systematically deployed the 'Subsidiary Alliance System' to neutralize French intrigues and achieve absolute British paramountcy.
•
Crucial Terms of the Alliance:
1)
Princely ruler surrendered external foreign relations to the British.
2)
Disbanded indigenous standing armies and maintained a permanent British subsidiary force within borders.
3)
Ceded territories or paid annual cash subsidies for military maintenance.
4)
Stationed a British Resident at court and expelled all non-British European personnel.
•
First signatory: The Nizam of Hyderabad in 1798.
Distractor Analysis:
•
Option (2): Lord Cornwallis consolidated civil services and permanent settlement.
•
Option (3): Lord Bentinck implemented liberal social reforms (Sati abolition 1829).
•
Option (4): Lord Mayo introduced financial decentralization in 1870.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Chronological sequence of states entering the Subsidiary Alliance:
1.
Hyderabad (1798)
2.
Mysore (1799)
3.
Tanjore (1799)
4.
Awadh (1801)
5.
Peshwa (1802, Treaty of Bassein)
6.
Bhonsle (1803)
7.
Scindia (1804).