मिनर्व्ह मिल्स प्रकरणामध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने घोषित केलेल्या संविधानाच्या मूलभूत चौकटीचे घटक आहेत. अ. संविधानात सुधारणा करण्याचा संसदेचा मर्यादित अधिकार ब. न्यायालयीन पुनरावलोकन क. मूलभूत अधिकार व मार्गदर्शक तत्वे यांच्यामध्ये सुसंवाद व संतुलन ड. सत्तेचे विभाजन
EN
Which of the following are elements of the basic structure of the Constitution declared by the Supreme Court in the Minerva Mills case?
a. Limited power of Parliament to amend the Constitution
b. Judicial review
c. Harmony and balance between Fundamental Rights and Directive Principles
d. Separation of powers
योग्य उत्तर: पर्याय (1) फक्त अ, ब, क
सविस्तर स्पष्टीकरण:
1.
मिनर्व्हा मिल्स खटला (Minerva Mills Case - 1980):
•
या ऐतिहासिक खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने ४२ व्या घटनादुरुस्तीने कलम ३६८(४) व (५) मध्ये केलेली तरतूद (संसदेच्या घटनादुरुस्ती अधिकारावर कोणतेही बंधन नसणे) घटनाबाह्य ठरवली.
•
सर्वोच्च न्यायालयाने खालील घटकांना संविधानाच्या 'मूलभूत चौकटीचे घटक' (Basic Structure) म्हणून घोषित केले:
•
अ. संविधानात सुधारणा करण्याचा संसदेचा मर्यादित अधिकार (Limited power of Parliament to amend the Constitution): संसदेचा घटनादुरुस्तीचा अधिकार मर्यादित आहे, आणि हा मर्यादित अधिकार स्वतःच मूलभूत संरचनेचा भाग आहे.
•
ब. न्यायालयीन पुनर्विलोकन (Judicial Review): न्यायालयाचा कायद्यांची घटनात्मक वैधता तपासण्याचा अधिकार.
•
क. मूलभूत हक्क आणि मार्गदर्शक तत्त्वे यांच्यातील सुसंवाद व संतुलन (Harmony and balance between Fundamental Rights and DPSPs): हे भारतीय संविधानाचा पाया मानले गेले.
2.
ड. सत्तेचे विभाजन (Separation of Powers) हे केशवानंद भारती खटल्यात (१९७३) स्पष्ट केले गेले होते, मिनर्व्हा मिल्स निकालातील तीन प्रमुख आधारस्तंभ अ, ब आणि क हे होते.
त्यामुळे पर्याय (१) फक्त अ, ब, क हे योग्य उत्तर आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
मिनर्व्हा मिल्स खटल्यात न्यायमूर्ती चंद्रचूड यांनी प्रसिद्ध विधान केले होते: *“भारतीय राज्यघटना ही भाग ३ (मूलभूत हक्क) आणि भाग ४ (मार्गदर्शक तत्त्वे) यांच्यातील सुवर्ण संतुलनाच्या पायावर आधारलेली आहे.”*
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (1) Only a, b, c
Detailed Explanation:
1.
Minerva Mills Case (1980):
•
In this landmark verdict, the Supreme Court struck down Clauses (4) and (5) of Article 368 inserted by the 42nd Amendment (which sought to give unlimited amending power to Parliament and bar judicial review).
•
The Court declared the following elements as part of the Basic Structure:
•
a. Limited amending power of Parliament: Parliament cannot use its amending power under Article 368 to expand that very power into an absolute or unlimited power.
•
b. Judicial Review: The power of courts to examine constitutional validity cannot be abrogated.
•
c. Harmony and balance between Fundamental Rights and Directive Principles: The bedrock upon which the constitutional edifice is built.
2.
While separation of powers is a basic structure element (affirmed in Kesavananda Bharati 1973), the specific hallmarks declared in Minerva Mills were statements a, b, and c.
Hence, only a, b, and c is the correct option.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Justice Y.V. Chandrachud famously noted in the Minerva Mills judgment: *“The Indian Constitution is founded on the bedrock of the balance between Parts III and IV. To give absolute primacy to one over the other is to disturb the harmony of the Constitution.”*