पाणथळ जागा आणि जलसाठ्यांमध्ये सांडपाणी व खतांच्या अतिवापरामुळे घडणाऱ्या **'युट्रोफिकेशन' (Eutrophication / जलसमृद्धीकरण)** प्रक्रियेचे खालीलपैकी कोणते संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम होतात? १. नायट्रोजन व फॉस्फरस वाढल्यामुळे फायटोप्लँक्टन आणि शैवालाच्या उत्पादनात अमर्याद वाढ (Algal Bloom). २. स्थानिक पाणवनस्पतींचा ऱ्हास होऊन परकीय व आक्रमक प्रजातींचे जलसाठ्यावर आक्रमण. ३. विरघळलेला ऑक्सिजन (Dissolved Oxygen) वेगाने घटून अन्नजाळ्याच्या (Food Web) रचनेत व कार्यक्षमतेत घातक बदल. खाली दिलेल्या पर्यायांतून योग्य उत्तर निवडा:
EN
Which of the following are the primary ecological consequences of the **Eutrophication** process occurring in freshwater lakes and aquatic reservoirs due to nutrient runoff?
1. Massive proliferation of phytoplankton and dense surface algal blooms.
2. Loss of subaquatic vegetation and subsequent invasion by aggressive non-native species.
3. Severe depletion of Dissolved Oxygen (hypoxia) leading to drastic restructuring and impaired efficiency of the aquatic food web.
Select the correct answer using the codes given below:
योग्य उत्तर १, २ आणि ३ (सर्व पर्याय) आहे.
मुख्य विश्लेषण:
•
युट्रोफिकेशन (Eutrophication): रासायनिक खते (नायट्रेट्स आणि फॉस्फेट्स) आणि सांडपाणी जलसाठ्यात मिसळल्याने पाण्याचे अती-पोषण होते.
•
परिणाम १ (शैवाल बहर - Algal Bloom): अतिरिक्त पोषणद्रव्यांमुळे पृष्ठभागावर फायटोप्लँक्टन आणि शैवाल अतिशय वेगाने वाढतात. यामुळे सूर्यप्रकाश पाण्यात तळापर्यंत पोहोचू शकत नाही.
•
परिणाम २ (परकीय प्रजातींचे आक्रमण): स्थानिक संवेदनशील जलीय वनस्पती नष्ट होतात आणि जलपर्णी (Eichhornia crassipes / जलकुंभी) सारख्या आक्रमक वनस्पती जलसाठ्यावर ताबा मिळवतात.
•
परिणाम ३ (ऑक्सिजनचा ऱ्हास व अन्नसाखळीत बदल): शैवाल मृत झाल्यावर त्यांचे विघटन करणाऱ्या जिवाणूंद्वारे पाstatतील विरघळलेला प्राणवायू (Dissolved Oxygen - DO) वापरला जातो, ज्यामुळे हायपोक्सिया (Hypoxia) आणि 'मृत क्षेत्र' (Dead zones) तयार होतात. ऑक्सिजनअभावी मासे मरतात आणि अन्नजाळ्याची रचना उद्ध्वस्त होते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
युट्रोफिकेशनमुळे:
•
BOD (Biochemical Oxygen Demand): खूप जास्त वाढते.
•
DO (Dissolved Oxygen): अतिशय वेगाने घटते!
•
'जलकुंभी' (Water Hyacinth) ला तिच्या विध्वंसक युट्रोफिकेशन प्रभावामुळे 'Terror of Bengal' म्हटले जाते!
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is 1, 2 and 3 (All of the above).
Key Analysis:
•
Eutrophication: The nutrient enrichment of water bodies (primarily driven by anthropogenic runoff containing excess nitrates and phosphates from synthetic fertilizers and domestic sewage).
•
Consequence 1: Triggers extensive surface phytoplankton blooms (algal bloom), intercepting sunlight penetration.
•
Consequence 2: Sun deprivation chokes submerged indigenous benthic vegetation, creating vacant niches rapidly invaded by aggressive exotic weeds like *Eichhornia crassipes* (Water hyacinth).
•
Consequence 3: Microbial decomposition of massive dead algal biomass consumes dissolved oxygen ($DO$), inducing extreme aquatic hypoxia/anoxia, catastrophic fish kills, and collapsing trophic efficiency in the food web.
Conclusion: All three numbered statements are established ecological consequences.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Impact of Eutrophication on water parameters:
•
Biological Oxygen Demand (BOD): Sharply Increases.
•
Dissolved Oxygen (DO): Sharply Decreases.
•
Invasive weed *Eichhornia crassipes* is known as the 'Terror of Bengal'!