🎯

लक्ष्य परीक्षा

संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा

⏱️

अपेक्षित वेळ

३० ते ४५ सेकंद

⚖️

गुणदान पद्धत

+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह

📊

काठिण्य पातळी

मध्यम (७४% अचूकता)

अर्थव्यवस्था व नियोजन Rajyaseva Mains 2020 MEDIUM

विकास निर्देशांकांबाबत खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे?

EN Which of the following is the correct statement regarding Development Index?

💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:

लिंगभाव असमानता नसेल तर मानव विकास निर्देशांक (HDI) आणि लिंगभाव संबंधित विकास निर्देशांक (GDI), मूल्य समान असेल.

If gender inequality didn't exists the value of Human Development Index and Gender related Development Index will be same.

मानव विकास निर्देशांक आणि लिंगभाव संबंधित विकास निर्देशांकाचे निकष समान आहेत.

Parameters of HDI and GDI are same.

मानव दारिद्र्य निर्देशांक (HPI) हा मानव विकास निर्देशांकाचाच भाग आहे.

Human Poverty Index (HPI) is a part of Human Development Index.

मानव विकास निर्देशांकात वरची क्रमवारी असणाऱ्या देशांमधे लिंगभाव समानता दिसून येतेच असे नाही.

Countries ranking high in HDI do not necessarily show gender equity.

जाहिरात • ADVERTISEMENT

verified योग्य उत्तर: पर्याय (1) - सविस्तर स्पष्टीकरण

स्पष्टीकरण:

योग्य उत्तर पर्याय १ (लिंगभाव असमानता नसेल तर मानव विकास निर्देशांक (HDI) आणि लिंगभाव संबंधित विकास निर्देशांक (GDI), मूल्य समान असेल) आहे.

• लिंगभाव संबंधित विकास निर्देशांक (GDI - Gender-related Development Index):

• GDI हा निर्देशांक सर्वप्रथम UNDP ने १९९५ च्या मानव विकास अहवालात (HDR 1995) सादर केला.

• GDI चे परिमाण (Dimensions) मानवी विकास निर्देशांकासारखेच (HDI) असतात:

१. आरोग्य: जन्माच्या वेळचे अपेक्षित आयुर्मान (Life expectancy at birth)

२. शिक्षण: प्रौढ साक्षरता व एकूण पटनोंदणी प्रमाण (किंवा २०१० नंतर सरासरी व अपेक्षित शालेय वर्षे)

३. राहणीमानाचा दर्जा: दरडोई अंदाजित मिळवलेले उत्पन्न (Estimated earned income)

• GDI मध्ये सरासरी कामगिरी मोजताना महिला आणि पुरुषांमधील विषमतेचा विचार करून दंडात्मक वजावट (Penalty for inequality) केली जाते.

• जर एखाद्या देशामध्ये स्त्री आणि पुरुष यांच्यात शिक्षण, आरोग्य किंवा उत्पन्नात कोणतीही विषमता नसेल, तर GDI चे मूल्य तंतोतंत HDI च्या मूल्याइतकेच असते ($GDI = HDI$).

• विषमता जितकी जास्त तितके GDI चे मूल्य HDI च्या मूल्यापेक्षा कमी होते.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

१९९५ च्या मानवी विकास अहवालात UNDP ने दोन लिंगविषयक निर्देशांक सुरू केले: १) GDI (Gender-related Development Index) आणि २) GEM (Gender Empowerment Measure). २०१० च्या अहवालात GDI व GEM च्या जागी GII (Gender Inequality Index) आणला गेला, मात्र २०१४ मध्ये GDI ची पुनर्रचना करून तो पुन्हा स्वतंत्रपणे प्रसिद्ध करण्यात आला.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Explanation:

The correct answer is Option 1 (If gender inequality didn't exist, the value of Human Development Index and Gender-related Development Index would be the same).

• Gender-related Development Index (GDI):

• GDI was first introduced by the United Nations Development Programme (UNDP) in the Human Development Report 1995 (HDR 1995).

• GDI uses the exact same three basic dimensions as the Human Development Index (HDI):

1. Health: Life expectancy at birth

2. Education: Adult literacy and gross enrolment ratio (or mean and expected years of schooling post-2010)

3. Standard of Living: Estimated earned income per capita

• GDI adjusts the average achievement to reflect the disparities between men and women, imposing a penalty for gender inequality.

• Therefore, if there is absolutely no gender inequality in health, education, and income within a nation, the GDI value equals the HDI value ($GDI = HDI$). The greater the gender disparity, the lower the GDI relative to the HDI.

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

In HDR 1995, UNDP introduced two gender-specific indices: 1) GDI (Gender-related Development Index) and 2) GEM (Gender Empowerment Measure). In 2010, the Gender Inequality Index (GII) was introduced to replace GEM and earlier iterations, while GDI was reintroduced in 2014 as the ratio of female to male HDI.

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)

✓ पर्याय (1) लिंगभाव असमानता नसेल तर मानव विकास निर्देशांक (HDI) आणि लिंगभाव संबंधित विकास निर्देशांक (GDI), मूल्य समान असेल. (अचूक उत्तर): योग्य उत्तर पर्याय **१ (लिंगभाव असमानता नसेल तर मानव विकास निर्देशांक (HDI) आणि लिंगभाव संबंधित विकास निर्देशांक (GDI), मूल्य समान असेल)** आहे.

⚠️ पर्याय (2) मानव विकास निर्देशांक आणि लिंगभाव संबंधित विकास निर्देशांकाचे निकष समान आहेत. (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

⚠️ पर्याय (3) मानव दारिद्र्य निर्देशांक (HPI) हा मानव विकास निर्देशांकाचाच भाग आहे. (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

✗ पर्याय (4) मानव विकास निर्देशांकात वरची क्रमवारी असणाऱ्या देशांमधे लिंगभाव समानता दिसून येतेच असे नाही. (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.

assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'मानव विकास निर्देशांक (HDI) व सामाजिक निर्देशांक' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC संयुक्त गट-ब मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट ४ (पेपर २: अर्थशास्त्र व विज्ञान तंत्रज्ञान)

quiz 100 प्रश्न timer 60 मिनिटे military_tech 100 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट ४ (GS-4: अर्थव्यवस्था व विज्ञान तंत्रज्ञान)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 150 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

अर्थव्यवस्था व नियोजन विशेष चाचणी ०१

quiz 50 प्रश्न timer 45 मिनिटे military_tech 50 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

भारतीय अर्थव्यवस्था व नियोजन विशेष चाचणी ०२

quiz 50 प्रश्न timer 45 मिनिटे military_tech 50 गुण

menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: मानव विकास निर्देशांक (HDI) व सामाजिक निर्देशांक

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'मानव विकास निर्देशांक (HDI) व सामाजिक निर्देशांक' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र.	परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1	परीक्षेतील अभ्यासक्रम: अर्थव्यवस्था व नियोजन विषयांतर्गत 'मानव विकास निर्देशांक (HDI) व सामाजिक निर्देशांक' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2	तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3	मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4	वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5	उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.

📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: अर्थव्यवस्था व नियोजन विषयातील 'मानव विकास निर्देशांक (HDI) व सामाजिक निर्देशांक' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'लिंगभाव असमानता नसेल तर मानव विकास निर्देशांक (HDI) आणि लिंगभाव संबंधित विकास निर्देशांक (GDI), मूल्य समान असेल.' हे असून ते 'मानव विकास निर्देशांक (HDI) व सामाजिक निर्देशांक' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)

हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more

हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

'मानव विकास निर्देशांक (HDI) व सामाजिक निर्देशांक' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more

या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.

MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more

MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.

quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →

विकास निर्देशांकांबाबत खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे?

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

घटक सराव चाचणी

🏆 चाचणी निकाल व ऑल-महाराष्ट्र रँक

WhatsApp झटपट लॉगिन