आधुनिक आवर्तसारणीमध्ये गण १ मधील अतिशय क्रियाशील अल्क धातूंसोबत (Alkali Metals) वरच्या स्थानावर ठेवलेला एकमेव 'अधातू' (Non-metal) खालीलपैकी कोणता आहे?
EN
Which of the following is the only 'non-metal' placed at the top of Group 1 alongside highly reactive alkali metals in the Modern Periodic Table?
योग्य उत्तर पर्याय (२) हायड्रोजन (Hydrogen - H) आहे.
स्पष्टीकरण:
•
हायड्रोजन (अणुअंक १): हा वायू स्वरूपातील एक अधातू (Non-metal) आहे.
•
हायड्रोजनचे इलेक्ट्रॉन संरूपण $1s^1$ असल्याने, त्याच्या बाह्य कक्षेत अल्क धातूंप्रमाणे ($Li, Na, K$) एकच संयोजा इलेक्ट्रॉन असतो. त्यामुळे आधुनिक आवर्तसारणीत त्याला गण १ च्या शीर्षस्थानी ठेवले जाते.
•
हायड्रोजनचे द्वैत स्वरूप:
१)
अल्क धातूंप्रमाणे तो १ इलेक्ट्रॉन गमावून $H^+$ आयन बनवतो.
२)
हॅलोजन्सप्रमाणे (गण १७) तो १ इलेक्ट्रॉन स्वीकारून हेलियमसारखे स्थिर संरूपण प्राप्त करून हायड्राइड ($H^-$) आयन बनवतो व द्वि-अणुक ($H_2$) वायूच्या रूपात अस्तित्वात असतो.
•
म्हणून आवर्तसारणीतील हायड्रोजनचे स्थान हे नेहमी चर्चेचा विषय राहिले असले, तरी गण १ मध्ये अल्क धातूंसोबत स्थान मिळालेला तो एकमेव अधातू आहे.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण (Distractor Analysis):
•
पर्याय १ (फ्रान्सियम): हा गण १ मधील सर्वात तळाचा किरणोत्सारी (Radioactive) अल्क धातू आहे.
•
पर्याय ३ (रुबिडियम): हा मऊ व अत्यंत क्रियाशील अल्क धातू आहे.
•
पर्याय ४ (सिझियम): हा अतिशय क्रियाशील अल्क धातू असून याचा वापर फोटोइलेक्ट्रिक सेलमध्ये होतो.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
हायड्रोजनचे आवर्तसारणीतील स्थान:
•
गण १ मधील अल्क धातूंशी साधर्म्य: $ns^1$ संरूपण, हॅलाइड्स ($HCl$), ऑक्साईड्स ($H_2O$) तयार करणे.
•
गण १७ मधील हॅलोजन्सशी साधर्म्य: अधातू असणे, द्वि-अणुक रेणू ($H_2$), उच्च आयनीकरण ऊर्जा, $1$ इलेक्ट्रॉन स्वीकारून अष्टक/द्विक पूर्ण करणे.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (2) Hydrogen (H).
Explanation:
•
Hydrogen ($Z = 1$): A gaseous non-metal and the lightest element in the periodic table.
•
Because it possesses an electronic configuration of $1s^1$ (a single valence electron in an $s$-orbital), it is placed at the head of Group 1 directly above the alkali metals ($Li, Na, K, Rb, Cs, Fr$).
•
Dual Chemical Behaviour of Hydrogen:
1.
*Resemblance to Alkali Metals (Group 1):* Can lose one electron to form $H^+$ ions, and forms halides ($HCl$), oxides ($H_2O$), and sulphides ($H_2S$).
2.
*Resemblance to Halogens (Group 17):* Like halogens ($F_2, Cl_2$), hydrogen is a diatomic gas ($H_2$), a non-metal, and can gain an electron to form the hydride ion ($H^-$), attaining the stable duplet of Helium.
•
Despite this anomalous character, hydrogen remains the unique non-metal located in Group 1.
Distractor Analysis:
•
Option 1 (Francium): Heaviest, highly radioactive alkali metal located at the bottom of Group 1.
•
Option 3 (Rubidium): Highly electropositive alkali metal ($Z = 37$).
•
Option 4 (Caesium): Soft alkali metal ($Z = 55$) with the lowest non-radioactive ionization energy.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Hydrogen's anomalous dual resemblance is a recurring conceptual theme in MPSC:
•
Like Group 1: Electropositive character, $ns^1$ valence configuration, formation of unipositive ions.
•
Like Group 17: Diatomic molecular gas ($H_2$), high ionization energy, electronegative hydride formation ($NaH$).