योग्य उत्तर: पर्याय (2) विधाने A आणि B योग्य आहेत
सविस्तर स्पष्टीकरण:
स्वातंत्र्याच्या सात दशकांनंतरही भारतात दारिद्र्य टिकून राहण्याची मूलभूत संरचनात्मक कारणे:
•
विधान A योग्य आहे (अर्थव्यवस्थेची कृषी क्षेत्रावर अधिक अवलंबित्व):
•
भारतातील एकूण कार्यबळापैकी (Workforce) 45% पेक्षा जास्त लोकसंख्या अजूनही उपजीविकेसाठी शेती क्षेत्रावर अवलंबून आहे.
•
मात्र, देशाच्या एकूण GDP मध्ये कृषी क्षेत्राचा वाटा केवळ सुमारे 16% ते 18% इतकाच आहे.
•
याचा अर्थ, अल्प उत्पन्नावर प्रचंड मोठी लोकसंख्या अवलंबून असल्याने कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर प्रच्छन्न बेकारी (Disguised Unemployment) आणि कमी दरडोई उत्पन्न आढळते, जे दारिद्र्याचे प्रमुख मूळ कारण आहे.
•
विधान B योग्य आहे (उत्पादन क्षेत्रात रोजगाराच्या संधींची कमतरता):
•
भारताने विकासाच्या प्रवासात कृषीकडून उत्पादन (Manufacturing) क्षेत्राकडे जाण्याऐवजी थेट सेवा क्षेत्राकडे (Services) उडी घेतली.
•
सेवा क्षेत्र हे भांडवल-प्रधान आणि कौशल्य-प्रधान असल्याने ते अकुशल आणि अर्धकुशल ग्रामीण मजुरांना सामावून घेऊ शकले नाही. उत्पादन क्षेत्राचा GDP मधील वाटा 15-17% च्या आसपास अडकून पडल्याने मोठ्या प्रमाणावर औपचारिक रोजगाराची टंचाई निर्माण झाली.
•
विधान C चुकीचे आहे:
•
विकसित देशांच्या तुलनेत भारताच्या कृषी क्षेत्राचा वाढीचा दर उच्च नसून अत्यंत कमी, लहरी (हवामानावर आधारित) आणि सरासरी 3% ते 4% च्या खाली राहिलेला आहे. त्यामुळे हे गरिबीचे कारण असू शकत नाही.
भारतातील दारिद्र्याची प्रमुख कारणे:
1.
लोकसंख्येचा प्रचंड भार व उच्च वाढीचा दर.
2.
कृषी क्षेत्रावरील अति-अवलंबित्व व शेतीचे विखंडन.
3.
उत्पादन (औद्योगिक) क्षेत्राची मंद रोजगार निर्मिती क्षमता.
4.
आर्थिक विषमता व मालमत्तेचे असमान वाटप.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (2) Statements A and B are correct
Detailed Explanation:
Structural causes for the persistence of poverty in India even seven decades post-independence:
•
Statement A is correct (Excessive dependence of workforce on agriculture):
•
Over 45% of India's total workforce remains tethered to the agricultural and allied sector for basic livelihood.
•
However, agriculture contributes merely 16–18% of India's GDP.
•
This severe disproportion breeds extensive disguised unemployment (zero marginal productivity) and suppressed rural per capita incomes, keeping a vast demographic trapped in poverty.
•
Statement B is correct (Shortage of manufacturing employment opportunities):
•
Unlike classic East Asian growth trajectories that transitioned workforce from agriculture into labor-intensive manufacturing, India's growth leapfrogged directly into skill- and capital-intensive services.
•
Because manufacturing stagnated at around 15–17% of GDP, it failed to absorb surplus low-skilled rural farm labor into remunerative formal industrial employment.
•
Statement C is incorrect:
•
India's agricultural growth rate has historically been volatile, monsoon-dependent, and constrained below 3–4%, far from enjoying an exceptionally high growth rate compared to advanced mechanized nations.
Core Structural Drivers of Poverty in India:
1.
High demographic dependency ratio on low-productivity agriculture.
2.
Stagnation of labor-absorbing manufacturing industries ("Jobless Growth").
3.
Capital deficiency and low rate of rural physical infrastructure investment.
