आर्थिक विकासासाठी वित्तपुरवठा करण्याच्या खालीलपैकी कोणत्या पद्धतीमुळे महागाई वाढू शकते?
EN
Which of the following methods of financing economic development can lead to inflation?
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
योग्य उत्तर: पर्याय (3) - सविस्तर स्पष्टीकरण
योग्य उत्तर: पर्याय (3) तुटीची वित्तव्यवस्था (Deficit Financing)
सविस्तर स्पष्टीकरण:
•
तुटीचा अर्थभरणा / तुटीची वित्तव्यवस्था (Deficit Financing):
•
जेव्हा सरकारचा खर्च हा त्याच्या महसुली आणि भांडवली उत्पन्नापेक्षा जास्त असतो, तेव्हा ती तूट भरून काढण्यासाठी मध्यवर्ती बँकेकडून (RBI) अतिरिक्त चलन निर्मिती (Printing new currency) केली जाते किंवा कर्ज घेतले जाते.
•
महागाई निर्माण होण्याचे कारण:
•
अतिरिक्त चलन अर्थव्यवस्थेत आल्यामुळे पैशाचा पुरवठा (Money Supply - $M_3$) वेगाने वाढतो.
•
जर या वाढीव पैशाच्या तुलनेत वस्तू आणि सेवांचे प्रत्यक्ष उत्पादन (Goods and Services) त्याच प्रमाणात वाढले नाही, तर *"Too much money chasing too few goods"* ही परिस्थिती निर्माण होते, ज्यामुळे वस्तूंच्या किमती प्रचंड वाढतात आणि चलनवाढ (महागाई / Inflation) होते.
•
इतर पद्धतींचे विश्लेषण:
•
क्रमवर्धी कराधान (Progressive Taxation): यामुळे लोकांकडील खर्चयोग्य उत्पन्न कमी होते, परिणामी मागणी नियंत्रित राहते व महागाई वाढत नाही.
•
सरकारी रोखे व अंतर्गत कर्ज (Govt Bonds / Internal Borrowings): याद्वारे बाजारातील अतिरिक्त रोख तरलता (Liquidity) सरकारकडे शोषली जाते, ज्यामुळे महागाईवर नियंत्रण राहते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
तुटीच्या अर्थभरण्यावर अर्थशास्त्रज्ञांचे विचार:
•
प्रा. जे. एम. केन्स (Keynes): मंदीच्या काळात बेरोजगारी दूर करण्यासाठी तुटीच्या अर्थभरण्याचे समर्थन केले.
•
डॉ. व्ही. के. आर. व्ही. राव: भारतासारख्या विकसनशील देशात भांडवली वस्तूंची टंचाई असल्याने तुटीचा अर्थभरणा हा थेट महागाईला आमंत्रण देतो.
•
FRBM कायदा (2003): तुटीच्या अर्थभरणावर आणि वित्तीय तुटीवर मर्यादा आणण्यासाठी संमत करण्यात आला.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) Deficit Financing
Detailed Explanation:
•
Deficit Financing and Inflationary Spiral:
•
Deficit financing occurs when a government funds its budgetary gap (excess of expenditure over receipts) by borrowing directly from the central bank (RBI), typically resulting in the creation of new high-powered money (*Monetized Deficit*).
•
Mechanism Leading to Inflation:
•
It expands the aggregate money supply ($M_3$) without an immediate corresponding expansion in the supply of consumer goods and industrial output.
•
Increased liquidity creates strong aggregate demand pressures—embodying the classic condition of *"too much money chasing too few goods"*—which directly drives demand-pull inflation.
•
Why Other Methods are Non-Inflationary:
•
Progressive Taxation: Siphons off disposable income from higher-income brackets, dampening excess consumption expenditure.
•
Government Bonds / Market Borrowing: Simply transfers pre-existing domestic savings from private hands to the public exchequer without generating new currency, having a neutral or liquidity-absorbing effect on price levels.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Macroeconomic Insights on Deficit Financing:
•
In advanced economies with idle industrial capacity, deficit spending can stimulate employment (Keynesian multiplier).
•
In developing agrarian economies like India, inelastic supply chains convert deficit financing directly into structural price inflation (Dr. V. K. R. V. Rao thesis).
•
FRBM Act (2003): Enacted to prohibit the RBI from directly subscribing to primary issues of Central Government securities.
पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✗ पर्याय (1) अंतर्गत आणि बाह्य कर्ज (अयोग्य):
हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
⚠️ पर्याय (2) क्रमवर्धी कराधान (फसवणारा पर्याय - Distractor):
हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✓ पर्याय (3) तुटीची वित्तव्यवस्था (अचूक उत्तर):
योग्य उत्तर:** पर्याय (3) तुटीची वित्तव्यवस्था (Deficit Financing)
✗ पर्याय (4) सरकारी रोखे (अयोग्य):
हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)
'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१३ (GS) पेपर-१' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.
🎯 घटक चाचणी
मोफत टेस्ट
राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१३ (GS-१)
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (GS) पेपर-१ (दि. ०९ नोव्हेंबर, २०२५)
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२४ (GS) पेपर-१ (दि. ०१ डिसेंबर, २०२४)
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२३ (GS) पेपर-१ (दि. ०४ जून, २०२३)
घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१३ (GS) पेपर-१
MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१३ (GS) पेपर-१' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.
| क्र. | परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts) |
|---|---|
| 1 | परीक्षेतील अभ्यासक्रम: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयांतर्गत 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१३ (GS) पेपर-१' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे. |
| 2 | तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे. |
| 3 | मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात. |
| 4 | वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो. |
| 5 | उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी. |
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयातील 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१३ (GS) पेपर-१' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.
stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)
- या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'तुटीची वित्तव्यवस्था' हे असून ते 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१३ (GS) पेपर-१' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
- MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
- परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
- संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
- MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे?
expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१३ (GS) पेपर-१' या घटकाची तयारी कशी करावी?
expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते?
expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:
२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.