खालीलपैकी कोणती वनस्पती ही मुळात **'टेरिडोफायटा' (Pteridophyta / फर्न)** विभागातील असूनही, तिच्या लहान व तरंगणाऱ्या स्वरूपामुळे अनेकदा 'ब्रायोफायटा'शी साधर्म्य दर्शवणारी आणि भातशेतीत जैवखत म्हणून वापरली जाणारी वनस्पती आहे?
EN
Which of the following plants taxonomically belongs to the division **Pteridophyta** (ferns), but due to its miniature, thalloid floating morphology is frequently confused with bryophytes, and is widely utilized as a nitrogen-fixing biofertilizer in paddy fields?
योग्य उत्तर पर्याय (२) अझोला (Azolla) आहे.
स्पष्टीकरण:
•
अझोला (Azolla):
•
अझोला ही गोड्या पाण्याच्या पृष्ठभागावर तरंगणारी अत्यंत लहान जलीय नेचे (Aquatic Fern) आहे, जी वनस्पतींच्या टेरिडोफायटा (Pteridophyta) विभागात मोडते.
•
हिचा आकार लहान आणि चपटा असल्याने ती दिसायला ब्रायोफायटातील मॉस किंवा लिव्हरवॉर्ट्ससारखी भासते (म्हणून तिला अनेकदा 'मॉस फर्न' किंवा 'वॉटर वेल्व्हेट' म्हणतात).
•
जैवखत म्हणून उपयोग (Biofertilizer in Paddy Cultivation):
•
अझोलाच्या पानांच्या पोकळीमध्ये 'ॲनाबिना अझोली' (Anabaena azollae) नावाचे निल-हरित शैवाल (Cyanobacteria) सहजीवी पद्धतीने राहते.
•
हे शैवाल हवेतील वातावरणीय नायट्रोजनचे स्थिरीकरण करते, ज्यामुळे भातशेतीमध्ये अझोलाचा वापर केल्यास जमिनीची सुपिकता आणि उत्पादकता लक्षणीय वाढते.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण (Distractor Analysis):
•
पर्याय १ (रिक्सिया): हा ब्रायोफायटा विभागातील अस्सल लिव्हरवॉर्ट आहे.
•
पर्याय ३ (स्पायरोगायरा): हे थॅलोफायटातील हरित शैवाल आहे.
•
पर्याय ४ (पायनस): ही अनावृतबीजी (Gymnosperm) सूचीपर्णी वनस्पती आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
महत्त्वाचे टेरिडोफायटा आणि त्यांचे उपयोग:
•
अझोला (Azolla): जलीय फर्न, ॲनाबिनासोबत सहजीवन $\rightarrow$ भातशेतीत उत्कृष्ट जैविक खत.
•
इक्विसेटम (Equisetum / हॉर्सटेल): याच्या खोडात सिलिका असते, भांड्यांना चकाकी देण्यासाठी पूर्वी वापरले जाई.
•
मार्सिलिया (Marsilea): दलदलीत वाढणारे जलीय फर्न.
•
सिलाजिनेला (Selaginella): संजीवनी वनस्पती म्हणून ओळखली जाणारी पुनरुज्जीवन वनस्पती (Resurrection plant).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (2) Azolla.
Explanation:
•
Azolla (Mosquito Fern / Water Velvet):
•
A genus of seven species of miniature, free-floating aquatic ferns belonging to the division Pteridophyta (family Salviniaceae).
•
Its tiny, overlapping, scale-like leaves give it a moss-like superficial appearance, frequently leading novices to mistake it for a bryophyte.
•
Agronomic Role as a Biofertilizer:
•
Azolla hosts an obligate, mutualistic endosymbiotic cyanobacterium, *Anabaena azollae*, inside specialized dorsal leaf cavities.
•
*Anabaena* efficiently fixes atmospheric dinitrogen ($N_2 \rightarrow NH_4^+$), enabling Azolla to double its biomass every 3–5 days.
•
Extensively co-cultivated in Asian wetlands and Indian paddy fields as a green manure biofertilizer to reduce dependence on chemical nitrogen fertilizers.
Distractor Analysis:
•
Option 1 (Riccia): Authentic thalloid liverwort classified directly under Bryophyta.
•
Option 3 (Spirogyra): Filamentous green freshwater alga (Thallophyta).
•
Option 4 (Pinus): Coniferous cone-bearing tree (Gymnosperm).
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
High-Yield Pteridophyte Genera for MPSC:
•
Azolla: Symbiotic nitrogen fixation with *Anabaena azollae* in rice cultivation.
•
Equisetum: Known as 'Horsetail'; cell walls impregnated with abrasive silica crystals.
•
Selaginella: Heterosporous lycophyte; *Selaginella bryopteris* is celebrated as 'Sanjeevani'.