योग्य उत्तर पर्याय ३ (फक्त a व b बरोबर, c चूक) आहे.
शब्दशक्ती: लक्षार्थ (लक्षणा शक्ती):
जेव्हा शब्दाचा मुख्य किंवा वाच्यार्थ बाधित होतो आणि त्याशी सुसंगत असा दुसरा अर्थ (लक्ष्यार्थ) घ्यावा लागतो, तेव्हा तेथे 'लक्षणा' शब्दशक्ती असते.
•
(a) 'घरावरून राजाची मिरवणूक गेली':
•
वाच्यार्थ: घराच्या छतावरून मिरवणूक गेली (हा अर्थ विसंगत ठरतो).
•
लक्षार्थ: घरासमोरील रस्त्यावरून मिरवणूक गेली. (येथे सामीप्यामुळे घरावरून असा लक्षार्थ होतो - उपलक्षण).
•
(b) 'भर दरबारात माधवरावांनी गंगोबाच्या श्रीमुखात दिली':
•
वाच्यार्थ: 'श्रीमुख' म्हणजे सुंदर/सन्मान्य चेहरा (देवाची मूर्ती).
•
लक्षार्थ: 'श्रीमुखात देणे' या रूढ लक्ष्यार्थाने 'कानशिलात भडकवणे' (थप्पड मारणे) असा अर्थ होतो.
•
(c) 'पाय टाकुनी जळांत बसला असला औदुंबर':
•
ही बालकवींच्या 'औदुंबर' कवितेतील ओळ असून तीत रूपक/चेतनागुणोक्ती अलंकार आहे, ती पारंपरिक लक्षार्थाची रचना नाही.
'घरावरून मिरवणूक गेली', 'पानपतावर सव्वा लाख बांगडी फुटली', आणि 'श्रीमुखात दिली' ही मराठी व्याकरणातील लक्षणा शक्तीची क्लासिक उदाहरणे आहेत.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option 3 (Only (a) and (b) are correct, (c) is incorrect).
Semantic Powers of Words: Lakshartha (Implication / Lakshana):
When the literal primary meaning (*Vachyartha*) is untenable, an associated contextual meaning (*Lakshartha*) is inferred:
•
(a) 'Gharavarun rajachi miravnuk geli': Literal meaning (procession walked over the roof) is absurd; implication is 'along the road directly in front of the house' (*Upalakshana*).
•
(b) 'Shrimukhat dili': Literal meaning of *Shrimukha* is 'venerated face', but by established cultural idiom (*Lakshana*), it means 'delivered a hard slap on the face'.
•
(c) Balkavi's poetic verse: Employs personification (*Chetanagunokti*) rather than standard grammatical lakshartha.
Sentences like 'procession over the house' and 'slapped the noble face' are classic textbook demonstrations of Lakshana in MPSC Marathi language papers.
