खालीलपैकी कोणता मृदु दगड सिंधूसंस्कृतितील मुद्रा बनविण्यासाठी वापरण्यात आला?
EN
Which of the following soft stones was predominantly used to manufacture seals in the Indus Valley Civilization?
योग्य उत्तर: पर्याय 4 (स्टिटाईट / Steatite - सेलखडी)
ऐतिहासिक संदर्भ व सविस्तर स्पष्टीकरण:
•
सिंधू संस्कृतीच्या मुद्रा (Seals of Harappan Civilization): सिंधू संस्कृतीच्या विविध उत्खननात ३,००० हून अधिक मुद्रा (शिक्के) सापडल्या आहेत.
•
स्टिटाईट (Steatite / सोपस्टोन / सेलखडी): या मुद्रा बनवण्यासाठी प्रामुख्याने स्टिटाईट या मऊ आणि सहज कोरीव काम करता येणाऱ्या दगडाचा वापर केला जात असे. हा दगड मऊ असल्यामुळे त्यावर प्राणी (उदा. एकशिंगी बैल / Unicorn, कुबड असलेला बैल, वाघ, हत्ती) आणि सिंधू लिपी अत्यंत सुबकपणे कोरता येत असे. कोरीव कामानंतर मुद्रा पांढऱ्या रंगाच्या पेस्टने लेपवून भट्टीत भाजून कडक केल्या जात असत.
•
या मुद्रांचा आकार सामान्यतः चौरस (Square - २×२ सेमी) किंवा आयताकृती असे.
•
या मुद्रांचा मुख्य वापर व्यापारात मालाच्या गाठींवर शिक्का मारून अस्सलता सिद्ध करण्यासाठी आणि मालकी हक्क दर्शवण्यासाठी होत असे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
सिंधू मुद्रांचा मुख्य घटक: स्टिटाईट (Steatite / सेलखडी).
•
सर्वात प्रसिद्ध मुद्रा: मोहेंजोदडो येथे सापडलेली 'पशुपती महादेवाची मुद्रा' (योगी मुद्रेतील पुरुष, ज्याच्या भोवती हत्ती, वाघ, गेंडा, रानम्हैस आणि पायाशी दोन हरणे आहेत).
•
मुद्रांवर सर्वाधिक आढळणारा काल्पनिक प्राणी: एकशिंगी (Unicorn).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 4 (Steatite)
Historical Context & Detailed Explanation:
•
Harappan Seals: Over 3,000 seals have been recovered across Harappan sites, representing the pinnacle of bronze age artistic craftsmanship.
•
Steatite (Soapstone): The overwhelming majority of Harappan seals were carved from steatite (a soft, talcose mineral). Being easily workable, artisans engraved intricate animal motifs and pictographic script onto the stone, coated it with an alkali paste, and baked it in a kiln to produce a lustrous, durable white finish.
•
The standard seals were square or rectangular (typically 2 × 2 cm or 2.5 × 2.5 cm) with a pierced boss on the back for suspension.
•
They functioned primarily as authenticating trade markers affixed to damp clay on merchandise bales.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
•
Primary medium of Harappan seals: Steatite.
•
Most iconic seal: The Pashupati Seal from Mohenjo-daro (depicting a seated yogic deity surrounded by an elephant, tiger, rhinoceros, and buffalo, with two antelopes at the base).
•
Most frequently depicted animal motif: The legendary Unicorn (humpless single-horned beast).